Wat zijn bovenlichten? (vv2)

 

 

Sporen in de tijd terug

 Eigenlijk is de geschiedenis van bovenlichten nog ouder dan 1750, als de eerste bovenlichten boven de voordeuren van pakhuizen en woonhuizen verschijnen. Al daarvoor zijn er al kunstzinnige schrijnwerkers bezig, die dergelijke panelen maken voor kerken en kloosters.

Ze snijden dan fraaie panelen voor koorbanken, preekstoelen of balustrades.

Maar we kunnen nog verder terug. De gotische kerkramen van de oude middeleeuwse kerken zijn ook al te beschouwen als voorlopers van snijramen. Dan is het geen hout of smeedijzer, maar natuursteen (of baksteen, zoals hieronder) wat de begrenzing vormt waarbinnen het glas in lood is bevestigd. 

 

Gotische snijramen

 De oudste snijramen zijn te vinden in kastelen en kerken. Dit is een raam in de kerk van Schipluiden.  Zou men in de middeleeuwen al ooit van Yin en Yang hebben gehoord?

Eigenlijk hebben hier we te maken met een tweebenige swastica. In kerkramen komt ook de driebenige wel veel voor. Het is een zonneteken, dat veel en graag werd toegepast in de gotische stijl-periode.

 

Gotisch kerkraam te Schipluiden

 

Tympanen boven deuren

Een andere voorloper van het bovenlicht treffen we aan in het tympaan. Dit zijn natuurstenen ornamenten die boven een deur werden aangebracht.

Een fraai voorbeeld van een Middeleeuws tympaan vinden we boven een van de deuren van de Sint Servaaskerk te Maastricht. De tronende Christusfiguur (of is het St. Servaas) in een medaillon is hier omringd door de gevleugelde diersymbolen van de 4 evangelisten.

 

Maastricht: tympaan boven deur van de St. Servaasabdijkerk

Kwade geesten op afstand houden

Waar we ook aandacht aan zullen geven is de betekenis van de deur als ingang tot de woning. In vroeger tijd geloofde men in goede en kwade geesten, die rond een huis konden spoken. Deze lagen dan vaak bij de deur op de loer.

 

Met symbolen kon je communiceren met de geestenwereld. Daarnaast had je dan natuurlijk nog de bezweringsformules.

 

Weipoort bij Zoeterwoude: hartjes met kruisteken boven ramen van de melkkelder

 

Tegen het zuur worden van de melk

 Bij deze boerderijen in Weipoort (foto boven en onder) zien we boven de ramen van de voormalige melkkelder hartjes geschilderd met daarin een kruisteken. De bewoners vertelden me dat dit destijds werd gedaan om te voorkomen dat de melk zuur zou worden. Maar ook al was er nog wel veel bijgeloof in de 18e en 19e eeuw, het is de vraag of dit zich ook uitstrekte tot de vormgeving van de bovenlicht-ornamenten.

Waar mogelijk, kom ik daar verder op de site nog wel weer een keer op terug.

 

Weipoort bij Zoeterwoude: hartje met kruis 

 

Levensbomen en daaraan verwante motieven in hout, gietijzer en smeedijzer

 

Houten levensboommotief in Harlingen 

 

De boom, die we meestal aanduiden met de naam levensboom, komt op tal van manieren in de bovenlichten voor. Deze mythische boom speelde al een rol in voorchristelijke Germaanse tijd en kon zich ook in latere eeuwen handhaven binnen het christelijke gedachtengoed.

De geschiedenis van de mythische boom gaat echter nog veel verder terug tot in de vroegste culturen van het oude Perzië en Mesopotamië. Als de boom dan weer opduikt in de 19e eeuw, zullen maar weinig mensen zich daar nog een filosofische gedachte bij gemaakt hebben.

 

Gietijzeren bovenlicht te in Harlingen

 

Pas goed populair werd de levensboom door de gietijzeren modellen, die midden 19e eeuw volop aangebracht werden. Maar daarnaast zien we ze ook in hout en soms in smeedijzer.

 

Harlingen: smeedijzeren bovenlicht 

 

Tot de voorlopers van de levensbomen kunnen we de houten ornamenten rekenen waarbij we centraal een soort vaas zien waaruit symmetrisch enige takken naar opzij krullen. Dit motief is vermoedelijk ontleend aan de Romeinse grotesken, die men terugvond bij de opgravingen van Pompeï en Herculaneum. Grotesken werden al populair vanaf de Lod. XVI periode.

 

Het Singel, Amsterdam: houten voorloper van Levensboom (?)

 

Dit houten model met centraal een vaas is gemaakt in de eerste helft van de 19e eeuw en is te zien aan het Singel in Amsterdam. Of deze florale ornamenten de basis gelegd hebben voor de latere gietijzeren levensbomen is moeilijk nu nog te bewijzen.

 

Vianen: ruit en maalkruis 

Heeft het volksgeloof nog weer invloed gekregen op de snijraammotieven? 

 

Op deze foto zien we woningen in Vianen met gecombineerde symboliek. Je treft ze overal aan in Nederland. De ruit en het maalkruis komen ook afzonderlijk veel voor. De ruit is van oorsprong een heilbrengend teken. Het is een verwijzing naar de hoop op vruchtbaarheid in huis. Het maalkruis daarentegen moet onheil afweren en boze invloeden buiten houden. Dit zijn betekenissen, die nog zijn voortgekomen uit het, uit de germaanse tijd stammende, volksgeloof.

 

In de 19e eeuw, waarin deze motieven voor het eerst opduiken in de bovenlichten, zijn ook minder draagkrachtige huiseigenaren in staat een bovenlicht aan te brengen. Zij doen geen beroep meer op de schrijnwerkers. Het eenvoudige lijnenspel van de roeden kan nu ook door de plaatselijke timmerman worden aangebracht. 

 

Er is in die tijd nog veel bijgeloof onder de mensen en dit zal pas verdwijnen als de bacteriële oorzaak van ziekten wordt gevonden en het elektrisch licht zijn intrede doet.  Als al die onverklaarbare bedreigingen een wetenschappelijke verklaring krijgen, zien we het bijgeloof pas echt afnemen.

Dan hoeft er in geval van ziekte niet meteen meer in het dorp naar een mogelijke schuldige gezocht te worden.

En sinds de duisternis van de nacht niet meer zo spooky is, verdwijnen ook de verhalen over enge geesten, die men onderweg heeft gezien. 

 

Het is dus mogelijk dat motieven en betekenissen, die via de volkskunst nog overgeleverd werden (in borduurwerk en houtsnijwerk), nu toch nog zichtbaar worden in de bovenlichten. 

Toch zou het me ook niet verbazen, als men deze betekenis tegen het eind van de 19e eeuw al geheel vergeten is en dan telt toch enkel nog de decoratieve waarde.

 

Hier valt dus nog wel iets over uit te zoeken, al zal dat nog niet zo eenvoudig zijn.

 

Het Singel te Amsterdam: Krans met parellijst/kraallijst

 

Zon- of krans-motief in kraalornament

 

 Wat voor de levensboom geldt, geldt ook voor de zonnesymboliek. De wortels liggen al bij de oudste culturen op aarde. Soms is het moeilijk te onderscheiden of we hier te maken hebben met de ronde krans, die ook veel in bovenlichten terug te vinden is. Hier aan het Singel in Amsterdam een houten exemplaar.

 De zon is een heilbrengend teken, dat de hoop op voorspoed weergeeft. De krans komt ook al voor bij oude Griekse en Romeinse culturen en verwijst naar goddelijkheid, overwinning, voorspoed en goede kwaliteit. 

Zon en krans zijn als symbool in de latere abstracte vormen, verderop in de 19e eeuw, al niet meer van elkaar te onderscheiden. Bekijken we de geschiedenis van de bovenlichtornamenten, dan zien we dat de krans het oudste is. Door het abstraheren van de krans tot simpele roeden, komt de gedachte aan de zon weer meer boven.

Ooit ontstond in de oudheid de krans juist als zonnesymbool. Dus we zien hier hoe zon en krans stuivertje wisselen in de tijd. Dit bovenlicht aan het Singel stamt uit het begin van de 19e eeuw.

 

Kijk voor meer info over de bovenlichten onder de knoppen: