Trofeeënbundel

 

 

Leiden: wapentrofeeënbundel op steen, nu geplaatst in Lakenhal

 

Dat er achter de trofeeënbundel een stuk geschiedenis schuil gaat, dank ik aan Jan van Hoek uit IJsselsteijn, die me daarop attent maakte. Hij deed de ene na de andere ontdekking.

Eerst de ontdekking van wapenbundels, liggend en hangend, in de oudheid en in de Renaissance.

Vervolgens hoe tijdens de Renaissance kunstenaars de bundel/stapel voor tal van onderwerpen gingen gebruiken, zodat je eigenlijk naar mijn idee beter kan spreken van attributenbundel of attributenhoop.

En wat kom je niet allemaal tegen: muziekinstrumenten, landbouwgereedschappen, doodssymbolen, jazelfs kruisigingsattributen. Je valt van de ene verbazing in de andere.

 

Leiden: St. Jorispoort

 

Leiden: St. Jorispoort

 Op deze St. Jorispoort te Leiden zien we aan weerszijden van de doorgang een assemblage van oorlogstuig, kunstig gerangschikt en met zorg in steen uitgehakt. Duidelijk bedoeld als versiering en opsmuk van de poort.

Bovenop zien we St. Joris te paard in gevecht met de draak. Op de foto's hieronder zijn de wapen-arrangementen nog wat verder in detail te bekijken. 

 

Leiden: Sint Jorispoort: trofeeënbundel

 

Wat de ramskop hierbij doet, weet ik niet. Misschien was het een mascotte. Maar ik kreeg een hint van Jan Bout, dat het waarschijnlijk echt als ram-wapen werd gebruikt om huisdeuren in te trappen. We zien op het plaatje hier een grote stormram, eveneens afgebeeld met een ramskop.

 

Aanval met stormram, figuur in boek van 1845

 

Leiden: Sint Jorispoort: trofeeënbundel

 

Op de foto hierboven zien we 2 bolvormige veelgepunte knotsen die destijds bekend stonden onder de naam: goedendag.

 Op de foto hieronder: een ontroerend stilleven van een trom, half bedekt door een doek en vergezeld van een schild, waarop een zon is afgebeeld.

 

Leiden: Sint Jorispoort: trofeeën-'klauwstuk'

 

In de Oudheid

 In de oudheid was men gewoon om de oorlogsbuit te showen. Buitgemaakte wapens werden op een hoop gegooid. Deze werden dan bij parades in triomf meegevoerd op een kar om aan het publiek te laten zien.

Ook werden ze wel opgehangen aan een spijker of staak, zodat ze nog beter in het zicht kwamen.Hoe indrukwekkend zo'n wapenvertoning ook was, de overwinnaar was natuurlijk nog geweldiger. 

Ten tijde van de Renaissance in de 16e eeuw kwam het motief naar onze landen en werd binnen korte tijd heel populair. Namen zoals de Italiaan Enea Vico (1523–1567) en Cornelis Bos (ca 1510-1566) duiken op als tekenaars die deze voorstellingen in hun prenten verspreiden onder de kunstenaars in de Lage Landen.

Het werd al helemaal gebracht als ornamentele versiering. Met een verwijzing naar een echt wapenfeit had het al niets meer uitstaande. 

 

1553: Enea Vico: gravure van trofeeen-bundels

 

1550: Cornelis Bos: liggende hoop wapens met later toegevoegde kop

 

Wel veel naam heeft Hans Vredeman de Vries gemaakt met het via tekeningen doorgeven van architectuur (de orden) en ornamenten uit de oudheid.

Hieronder een paar trofeeën-sets van Vredeman de Vries, waarbij het al lang niet meer om wapens gaat, maar om muziekinstrumenten en om landbouwgereedschappen.

 

Vredeman de Vries: trofeeënsets van muziekinstrumenten

 

Vredeman de Vries: trofeeënsets van gereedschappen

 

Vredeman de Vries: detail van bovenstaande prent: landbouw

 

Maar zo gek als zijn tijdgenoot Giuseppe Arcimboldo (1527– 1593) maakte Vredeman de Vries het het hier niet. (Ik wil die naam toch even genoemd hebben vanwege diens uitzonderlijke tekentalent en zijn speciale fantasie.

Zijn uitzonderlijke begaafdheid om de wereld van het surrealisme vorm te geven in de 16e eeuw doet sterk denken aan Jeroen Bosch, die een halve eeuw eerder leefde.)

Bij Vredeman zien we het fruit als helmbekroning.  Arcimboldo gebruikt het fruit om gezichten van te vormen,

 Arcimboldo-prenten

Giuseppe Arcimboldo: de tuinman

 

De klassieke oudheid

 In de oudheid zien we óf een berg wapens op de grond liggen óf opgehangen  aan een staak.

Op de munt van keizer Augustus hieronder strekt een godin de armen uit over een berg schilden. Klaarblijkelijk van gevallen en overwonnen krijgers.  Gaan we nog even verder terug naar de oudheid, dan zien we hoe deze trofeeënbundels zijn ontstaan.

 

Munt keizer Augustus: een berg schilden van overwonnen krijgers

 

Op deze munt van keizer Trajanus (foto hieronder) zien we de wapenuitrusting aan een staak hangen. De godin (?) die ernaast zit draagt  een mijter. Dit hoofddeksel is veel ouder dan het christendom.

Munt keizer Trajanus (?) met opgehangen wapenrusting

 

En op deze munt (foto onder), eveneens uit de Romeinse oudheid, zien we een arrangement van wapens, kennelijk buitgemaakt op een Germaanse stam.

 

leesbaar opschrift: DE GERMANIS

 

Kaiseraugst

 Hieronder afbeeldingen van de meest beroemde schaal van de zilverschat van Kaiseraugst in Zwitserland: de Achilles-schaal, met afbeeldingen uit Achilles' jeugd. Ouderdom: Romeinse tijd. 

Centraal op de schaal het thema, dat Odysseus hem ontmaskerd, als hij in vrouwenkleren de strijd wil ontlopen. Dan schalt Odysseus de krijgstrompet en terstond laat Achilles de kleren vallen en grijpt naar de wapens. 

Onderop ligt een wapenuitrusting op een hoop. Misschien ook die van Achilles?  

 

Zilveren Achilles-schaal uit Romeinse tijd

 

Zilveren Achilles-schaal uit Romeinse tijd

 

Op het plaatje hieronder, afkomstig uit: Theodor Mommsen, Das Weltreich der Caesaren (Phaidon Verlag, Wenen/Leipzig 1933), zien we Romeinse soldaten bezig met de (staande) trofee 'aan te kleden', terwijl de krijgsgevangenen nog maar net zijn buitgemaakt.

Aangezien ze geboeid zijn, zal hen een leven als slaaf wachten op de galeien, in steengroeven of in de amfitheaters.

In de uiteinden van de voorstelling zien we ook trofeeën opgericht.

Geheel links en geheel rechts ( achter zittende figuur) zijn ook trofeeën zichtbaar. Het maakt duidelijk hoe gangbaar deze gewoonte van het tentoonstellen van de buitgemaakte wapens was voor de Romeinen.

 

de middelste trofeeënbundel wordt hier al van wapens voorzien, temidden van overwonnen krijgers