Spiraal

 

Ierland-Newgrange: spiralen getekend op een wand in een grafheuvel uit de prehistorie

 

De spiraal

De Germanen en Kelten kenden vanuit prehistorische tijden al de spiraal. Dit is een soort zonneteken en verwijst naar ondergang en wedergeboorte. De spiraal werd ook als labyrinth op de grond uitgelegd, zodat je er een ritueel mee kon voltrekken door lopend/dansend of hinkelend de paden af te gaan tot het centrum en dan weer naar buiten.

Aangezien labyrinthen vaak getekend werden op voorwerpen die met de dood te maken hebben ( urnen, grafkisten) moet de weg naar het centrum misschien gezien worden als een stervensweg terwijl de weg naar buiten dan als een herrijzenis daarop kan volgen. 

In Ierland is bij New-grange in de provincie Meath een grafheuvel gevonden, met daarin een enorme grafkamer van 6 meter hoog. De heuvel zelf is 13 meter hoog en 80 meter breed. Sommige stenen zijn versierd met spiraaltekeningen, vooral bij de ingangen. De foto hierboven laat het inwendige zien. Eenmaal per jaar tijdens de winterzonnewende (21 dec) schijnt de zon recht door een opening in het dak de kamer binnen en verlicht dan de 3 verbonden spiralen.

 

New-grange: prehistorische spiralen op steen bij ingang

 

beker- en ringtekens uit steentijd op rots in Northhumberland

Beker- en ringtekens (Steentijd) op rots in Schotland

 

 

Beker- en ringtekens

Er zijn ook van die geheimzinnige beker- en ringtekens, zoals ze worden genoemd, gevonden op rotsen vooral in Engeland en Scotland, maar ook wel in Zweden.

Concentrische cirkels met vanuit het binnenste een 'weg' naar buiten.

 

 

Op Christelijke voorwerpen

En vervolgens wordt de spiraal ook toegepast op de christelijke kunstvoorwerpen, zoals op zo'n primitieve bronzen crucifix uit de 8e eeuw.

 

Een van de grafstenen van Gotland met zonnespiralen en andere zonnetekens: AD 5e eeuw.

 

Ierland 8e eeuw na Chr.: bronzen crucifix, versierd met keltische spiralen

 

De Vikingen

Gaan we nog eens wat verder terug in de geschiedenis van de Germaanse volkeren dan zien we de spiraal al overal in de volkskunst aanwezig. Gotland, een eiland voor de Zweedse kust, was in de 5e eeuw nog niet bereikt door christelijke zendelingen. Dat zou pas na het jaar 1000 gebeuren. Van Gotland zijn een aantal zeer fraaie grafstenen bewaard gebleven. Hierboven zien we er eentje.

Kenmerkend voor de Germaanse kunst is het dynamische karakter. De afbeeldingen moeten beweging suggereren. Hier komt dat tot uiting in de doorlopende spiraal, die geen einde kent. In de bovenrand zijn odal-tekens aangebracht.

Rechts een plaatjes van een meerarmige swastika, waarbij de armen uitlopen in spiralen.

 

Meerarmige swastika

Trundholm-Denemarken: zonneschijf met spiralen, die heeft toebehoord aan een zonnewagen

 

Op deze zonneschijf van de bekende zonnewagen van Trundholm zijn overal spiralen aangebracht. De zon demonstreert ook zelf een ondergaan en een verrijzen, waardoor de spiraal bij uitstek een zonneteken is.

 

Trundholm Denemarken: de zonnewagen (ca 1400BC)

 

Het oude vikingzwaard is fraai versierd met spiralen.

Bronzen viking-zwaard met volop spiralen.

 

Labyrinten

Tintagel in Cornwall: ontdekking van een (kretenzisch) labyrinth

 

Spiralen hangen nauw samen met labyrinten. Vandaar dat ik toch een pagina wil wijden aan dit interessante fenomeen van de labyrinten, ook al komen we die in de bovenlichten niet tegen. 

 Het zogenaamde kretenzische labyrint blijkt een oeroud (indoeuropees?)  gegeven te zijn en wijd verspreid van Ierland tot in het oosten.

In de oudheid verscheen het al op kretenzische munten, vandaar de naamgeving. Kreta kende ook een mythe rond een bijzonder labyrint dat in het centrum de Minotaurus zou herbergen.

 

Kreta: maquette van het paleis van Knossos

 

Op Kreta heeft men door de eeuwen heen gezocht naar de oorsprong van de mythe en er zijn inderdaad bij Gortina in het zuiden gangenstelsels gevonden, die een waar labyrint vormen. Wie zich daar in waagt, heeft weinig kan om de uitgang terug te vinden.

Maar ook het paleis van Knossos zelf vormde destijds een waar labyrinth. Letterlijk betekent labyrint: 'plaats van steen'.

Het is dus ook niet zo gek om dan aan grotten te denken. De primitieve mensen voelden zich toch al zeer aangetrokken tot grotten. Ze voerden er hun rituelen in uit, magische symbolen werden op de wanden aangebracht en er werden mensen van de stam in begraven.

Stammen die in streken woonden waar geen grotten voor handen waren, bouwden hun grotten zelf, zoals b.v. de hunebedbouwers in Drenthe.

 

Munt, geslagen op Kreta in de 2e eeuw BC

 

Godsdienstige Germaanse rituelen zullen zich hebben afgespeeld in de  op de grond uitgelegde labyrinten. In Scandinavië zijn er talrijke gevonden.  Het zullen gewijde plaatsen zijn geweest.  Met een bepaald soort hinkelpas werd de 'tocht' door het labyrint afgelegd, zo wordt vermoed.

 

Zweden: Lindbacke: in stenen vormgegeven labyrint

 

De Romeinen

De Romeinse auguren (priesters) droegen een kromstaf (in latijn: een lituus), bestaande uit een spiraalvormig uiteinde. Zwaaiend met deze staf bakende de augur het luchtruim af, waarbinnen hij de vogelvlucht wilde waarnemen met het oog op toekomstvoorspellingen. Hij keek of ze naar links of naar rechts vlogen, hoeveel het er waren en of ze geluid maakten.

 

Octavianus (= latere keizer Augustus): een denarius uit 36 BC

 

Op deze munt met de kop van keizer Augustus, (uit de tijd toen hij nog Octavianus heette: 36 v. Chr) zien we op de achterkant van rechts naar links: de kromstaf, een wijnkruik, een sprenkelaar en een wijnscheplepel. Allemaal attributen die de augur bij zijn ritueel nodig had.

 

Kromstaf van aartsbisschop Heinrich van Finstingen (1260-1286)

 

De bisschoppen van de christelijke kerk in Rome namen deze kromstaf als teken van waardigheid van de auguren over. De oudste opmerking over kromstaven van bisschoppen dateert uit de 5e eeuw. 

Vele  pausen en ook Sinterklaas dragen de kromstaf, die ooit verbonden was aan het toekomstvoorspellen op basis van het zien vliegen van vogels.

Een bisschop in eigen bisdom draagt de krul naar buiten. Op vreemd terrein draagt hij de krul naar binnen (info wikipedia). Voor een bisschop is het een symbool van zijn herderlijk ambt.

 

Bisschop Nicolaas is hier op vreemd terrein

 

Rome:  de spiraal als versieringselement in de kerken

De christelijke kerk had er niet zo veel moeite mee om ook de spiraal als symbool te adopteren ter meerdere glorie van de Zon van de verrezen Christus. In deze Italiaanse kerk is een heel apsis-plafond er mee versierd. 

 

Spiralen in het mozaiek van de apsis van de San Clemente-kerk te Rome (AD1200); bron Reformatorisch dagblad

 

Griekenland

Oud Griekse krijger in relief op een steen. Het kost even moeite om hem te zien zijn hoofd bevindt zich boven de steen en hij kijkt naar links. Hij draagt een schild met daarop de dubbele spiraal in odal-vorm.

 

Kreta: krijger met schild, waarop odal met spiraaluiteinden binnen cirkel

 

Duitsland

Als we op zoek gaan in archeologhische vondsten, treffen we de spiraal veelvuldig aan. Naast een godsdienstige/rituele functie had het ook zeker een ornamentele waarde.

 

Mecklenburg: bronzen armband van 1400-1050 v. Chr.