Speren en pijlen

 

AEgishjálmr: oud skandinavisch symbool

AEgishjálmr

 De AEgishjalmr is een van de meest mysterieuze en machtige tekens in de Noordse mythologie: De helm van de afschrikking. We komen het teken tegen in de Noordse Viking-cultuur.

Acht armen met elhazrunen op het eind verdedigen het centrale midden naar alle kanten. 

Elhaz (ook wel Algiz of Eolh) is de vijftiende rune van het oude futhark. De klank is 'Z'. Elhaz is de zevende rune van de tweede Aett. Deze rune betekent eland.   De rune symboliseert een levensboom en bescherming. 

Deze rune is vervolgens opgegaan in de Man-rune. 

Elhaz-rune

Man-rune

Volgens Skandinavisch geloof werden vijanden bang en sloegen op de vlucht als ze dit symbool van de aegishjalmr zagen, dat onder meer geschilderd was op het voorhoofd van de krijgers. 

Er zijn diverse vormen van het symbool: van heel simpel tot meer complex. Ook op IJsland trof men ze aan.

 

Een van de gedichten van de Edda luidt als volgt:

De helm van afschrikking

droeg ik voor de mensenzonen

ter verdediging van mijn schat;

temidden van allen, enkel ik bleek sterk,

zo bedacht bij mezelf,

want ik trof geen kracht, die zich met mij kan meten

 

Teken in het magische Galdrabók uit IJsland in de 17e eeuw

Is het mogelijk dat een zo oud symbool toch opnieuw de kop opsteekt in de bovenlichten?     

Gezien de contacten via de Hanze met de Oostzee en via de Walvisvaart is het heel goed denkbaar dat we hier de oorsprong gevonden hebben van de bovenlichten met de pijlen. Vooral ook omdat ze geconcentreerd lijken in Amsterdam en omgeving.

 

Het Galdrabók is een boek uit ca 1600, met een collectie van 47 toverspreuken, deels in Latijn, deels in runen, met bezweringen richting christelijke entiteiten, demonen en Noordse goden.

 

Amsterdam Herengracht (De koopman van Nippon): pijlen naar centrum gericht

 

Speren en pijlen behoorden tot de standaard uitrusting van de jagers en de soldaten/krijgers, overal ter wereld. Pijlpunten zijn al bekend vanaf de vroegste prehistorie en er werd nog tot voorbij de middeleeuwen gebruik van gemaakt.

 

Toen de pijl en boog in onze landen vervangen werd door geweren en kogels, bleef het instrumentarium bekend onder de mensen, hetzij via de prentkunst, hetzij via sportieve beoefening van de schiet- en werpkunst.

 

Als er in de ornamentiek van speren of pijlen gebruik gemaakt wordt, is de weergave meestal eenvoudig en valt er niet een cultureel spoor naar een verder verleden te trekken. Soms is het ook niet duidelijk of iets een pijl of een speer moet voorstellen.

 

De symbolische betekenis van de pijl is in ieder geval drieledig.

a. symbool van verdediging

Zoals we al meer hebben gezien, gaat het bij de voordeur om het weren van boze geesten, die altijd op de loer liggen en de huisbewoners onheil kunnen berokkenen. De pijlen vormen met elkaar vaak een maalkruis, waardoor de afwerende boodschap nog eens wordt versterkt.

 

Haarlem: zeer bijzonder bovenlicht van enkele pijl

 

b. richting aangevend

Als een richting wordt aangegeven, kan het zijn dat er in het volk een gemeenschappelijk idee heeft bestaan over de plek die wordt aangewezen. Als dit omhooggericht is, kan het verwijzen naar het hogere (de hemel) als aansporing om het goede na te streven.

Een pijl kan b.v. ook op een hart gericht zijn, als zinnebeeld van de verliefdheid.

Vier pijlen kunnen wijzen naar de vier windstreken of van die windstreken naar hier wijzen.

Zeven pijlen zijn het symbool van de Republiek van de Zeven Provinciën.

 

de bundel met 7 pijlen als teken van vaderlandsliefde, de 7 Verenigde Nederlanden

 

c. attribuut, behorende bij een persoon, groep of voorwerp

Tal van goden en heiligen werden met een speer afgebeeld (b.v. Wodan, Sint Joris). Sint Sebastiaan als slachtoffer van geschoten pijlen.

 

Gilde-insigne uit ca. 1450: sint joris met de draak. Opgegraven in A'dam (bij N-Z-lijn)

 

Typisch Amsterdams (?)

Zoals hierboven al is vermeld is het teken van de pijlen heel wel mogelijk via de Skandinavische handelscontacten naar hier gekomen.

In de bovenlichten is het gebruik van pijlen vooral regionaal bepaald en het motief (4 haaks op elkaar staande pijlen in combinatie met de cirkel of ruit) komt het meest voor in Amsterdam en omgeving.

De richting van de pijlen is vaak naar het centrum gericht, maar ook de omgekeerde richting komt voor.

 

Het symbool van de pijlen gericht op een cirkel is ook in ons land al ouder dan begin 19e eeuw. Het glas-in-loodraam (zie foto) is gemaakt in het midden van de 17e eeuw. We zien daar zowel de cirkel met de pijlen inwaarts gericht, als ook de ingedeukte ruit.

Uitvergroting tegels van het Edamse venster.

 

Kruislings

Soms zijn twee speren of pijlen kruislings over elkaar heengeplaatst met de punten diagonaal omhoog of omlaag.

 

Delft: twee gekruiste pijlen, 20e eeuw

 

Enkele pijl

Een apart type is de enkele pijl die naar boven wijst. Het is onduidelijk welke betekenis de maker/opdrachtgever hieraan gegeven heeft.

 

Amsterdam: Prinsengracht een enkele pijl omhooggericht

 

Betekenisvervaging in de 19e eeuw

De pijlen komen pas in de 19e eeuw in de bovenlichten tevoorschijn. Als er dan een cirkel is gebruikt als richtinggevend object, zijn er twee mogelijkheden voor uitleg. Het kan zijn dat de cirkel een voorstelling geeft van de zon, maar het is waarschijnlijker dat de cirkel nog verwijst naar de lauwerkrans of overwinningskroon. De cirkel is daar namelijk uit voortgekomen.

In hoeverre de bijgedachte aan de AEgishjamr nog levend is, is moeilijk te zeggen. Symbolen laten zich niet zo makkelijk uitroeien. en als er enkele panden aan een Amsterdamse gracht het teken oppakten, kregen die makkelijk navolging in de buurt en zo werd het tijdelijk mode.

Aangezien in die tijd de symbolische betekenis al sterk is afgezwakt en de ornamentale waarde sterk overheerst, blijft er slechts een vage vermenging van deze  gedachten over. Naarmate de 19e eeuw voortschrijdt wordt de voorstelling steeds abstracter en wordt het steeds moeilijker om de voorstelling nog te herleiden naar een afzonderlijk motief.

De beide snijramen hieronder zullen van de eerste helft van de 19e eeuw stammen.  Vergelijk dit bovenlicht ook met het bovenste op deze pagina. Misschien wel van dezelfde houtsnijder.

 

Amsterdam Herengracht: pijlen naar buiten gericht

 

Amsterdam Oudezijdsvoorburgwal: fraai verguld, met pijlen naar centrum

 

Hier volgen nog wat meer voorbeelden om te laten zien hoe de AEgishjalmr de snijramen mogelijk beïnvloed heeft.

 

Amsterdam

Amsterdam Keizersgracht: 1e helft 19e eeuw

 

Amsterdam Keizersgracht: 1e helft 19e eeuw

 

Amsterdam Keizersgracht: 1e helft 19e eeuw; tevens met vrijmetselaarssymboliek: passer & driehoek & hamer

 

Deventer

Deventer: pijlen in rijzende zon motief: 2e kwart 19e eeuw

 

Zutphen

Zutphen: 2e helft 19e eeuw