Schelp

 

 

De schelp heeft in onze cultuur een belangrijke relatie met Santiago di compostella, de plek van verering van Sint Jacobus. In de middeleeuwen was het al een van de belangrijkste pelgrimsroutes door Europa.

De schelp werd door de pelgrim als button op kleding of hoed gedragen, zodat zijn doel duidelijk was. en nog steeds tot in de huidige tijd ondernemen mensen de zware tocht.

Maar de schelp komt ook tot ons uit de klassieke oudheid en is in de Renaissance volop te vinden aan gevels. Zie bijvoorbeeld het huis hieronder te Vollenhove.

 

Vollenhove

Vollenhove: Renaissancegevel met schelpmotieven boven alle vensters

 

De geboorte van Venus (Aphrodite) wordt in de Romeinse tijd al op fresco's.afgebeeld (Pompei).  Tijdens de Renaissance zullen Botticelli en Titiaan haar schilderen met de voeten op een schelp. Dit waterdier verbindt seksuele symboliek met die van de verwekking, vruchtbaarheid en geboorte, wat de schelp tot een attribuut van de liefdesgodin maakt.

 

Botticelli: schildering van Venus op een schelp

 

De christelijke symboliek is een iets andere. De schelp wordt gezien als symbool van de wedergeboorte, als beeld van het graf, dat de mens omsluit, voor hij op de jongste dag zal opstaan.

Dat Maria ook met een schelp wordt afgebeeld, zal te maken hebben met het feit dat ze, net als het maansymbool, ook dit attribuut van Venus heeft overgenomen. Het thema geboorte past natuurlijk wel goed bij Maria.

 

Pompeï

In Pompeï zien we het schelpmotief verwerkt in gebruiksvoorwerpen. Je kunt hier boven zien, dat het dan geen bijzondere symbool betekenis heeft, maar puur voor de versiering.

Pompeï: kandelaarvoet met schelp-versiering

 

Santiago di compostella

De Jacobsschelp: Pecten Jacopaeus

 

In  Santago di Compostella bevindt zich het graf van de apostel Jacobus. . Deze Jacobus was de broer van de apostel Andreas.

St Jacobus is de nationale beschermheilige van Spanje. Waarom juist de schelp in de middeleeuwen tot het symbool van deze Jacobus geworden, is niet duidelijk. De waarom-vraag is gehuld in allerlei legenden, die elkaar tegenspreken.

Kerken die als pleisterplaats fungeerden lieten het schelp-logo zien aan het gebouw. Zoals hieronder te Renesse.

 

Jacobsschelp boven de ingang van de kerk van Renesse

 

Wieringermeer

 Een grote kruik van ca 1300 na Chr., gevonden in de bodem van de Wieringermeer, is versierd met jacobsschelp-vormige applieken. De kleine druiventrosjes bovenop kunnen wijzen in de richting van een wijnkan. De kan is voorzien van een laag donkergroen loodglazuur.

 

Vlaamse kruik: bodemvondst Wieringermeer: uit ca 1300

Utrecht

Op gevels en in ornamenten wordt de schelp vaak gebruikt op de wijze van het palmet. Dank zij de symmetrie wordt de schelp meestal centraal boven of onder in het ornament geplaatst.

 

Utrecht: de Jacobsschelp als versiering boven een venster

 

Den Haag

 In de tuin van het gemeentemuseum zijn in een muur barokke nissen met beelden uit de binnenstad opnieuw aangebracht.

 

Beelden en bas-relief in tuin van Haags Gemeentemuseum

 

Amsterdam

Amsterdam Haarlemmerdijk: schelpmotief in raamomlijsting Lod XIV-periode.