Ruit

 

De Ruit is al een zeer oud zinnebeeld en stamt voor zover is na te gaan al uit zeer vroege culturen. Uit de Oekraine zijn voorwerpen van ca. 15.000 jaar B.C. met daarop duidelijk zichtbaar de ruitfiguur. Van 5000 B.C. is de ruit gecombineerd met de spiraal. Op megalieten (= prehistorische grote stenen, door mensen geplaatst en/of bewerkt) in Engeland zijn al van 2000 B.C. inkervingen van spiralen en ruiten gevonden.

Op onderstaande foto, die ik op Kreta gemaakt heb, is te zien hoe de 'ingedeukte' ruit-figuur ontstaat doordat cirkels aan elkaar grenzen. Deze mozaiekvloer is uit de 3e eeuw voor Christus en is gevonden in Chania (het oude Kydonia) en overgebracht naar het plaatselijke museum.   

 

Kreta: Griekse mozaiekvloer 4e eeuw BC

 

In de Middeleeuwen komt de ruit zeer veelvuldig voor op meubels, gebruiksvoorwerpen, sierraden, borduurwerk.  

Rond 1500 komt het kaartspel (met ruit, hart, klaver en schop) in Frankrijk tevoorschijn met dus als één van de tekens: de rode ruit.

Als gevolg van de populariteit van dit spel behoort het nu wereldwijd tot de meest bekende symbolen. Maar wat valt erover te zeggen?

 

Jacoba van Beieren, kopie van portret door tijdgenoot

De ruit als vrouwelijk symbool

 

Er is een duidelijk verband met vrouwelijkheid aangetoond. De wapenschilden van vrouwen hadden in de Middeleeuwen vaak een ruitvorm. Gehuwde vrouwen hadden soms ook wel een ovale vorm (pas vanaf de 17e eeuw). Zo lees ik in de heraldische literatuur. 

 

Zo heeft ook Jacoba van Beieren (1401-1436) nog wel de ruitvorm. Op de prent boven en rechts zijn de wapenschilden nog al verschillend, lijkt het wel, maar dit kan te maken hebben met haar verschillende huwelijken.

Delft

Mooi voorbeeld in Delft (zie foto onder): boven de ramen van het Gemeenlandshuis aan de Oude Delft zien we een mannelijk wapenschild links (omkranst door een keten van het Gulden Vlies) met een vrouwelijk wapenschild rechts. Gezien het tijdstip van de bouw moeten deze hebben toebehoord aan Karel de V en zijn gemalin Isabella van Portugal.

Maar de ruitvorm hoort eigenlijk bij een ongehuwde vrouw, dus misschien toch van een andere dame? 

De wapens van de adel zijn in de Franse tijd in ons land (bijna) overal gladgeschaafd in het kader van vrijheid gelijkheid en broederschap. Dat is dus ook hier gebeurd. 

 

Delft: gemeenlandshuis met boven de ramen de wapenschilden van Karel V en Isabella van Portugal(?)

 

Maar inmiddels ben ik al niet meer zo zeker van Isabella, want in Maastricht zie je Karel V met zijn zus Maria van Bourgondië, die landvoogdes was over de Nederlanden, samen aan de binnenzijde van de toegangspoort tot het Spaans Garnizoen. Het pand was eigendom van de hertog van Brabant. Keizer Karel droeg ook deze titel.

Maar ook de identiteit van Maria is daar niet zo zeker: In de Historische Encyclopedie van Maastricht wordt het volgende vermeld:
‘Aan het bezoek van Karel V en zijn zus Maria in 1545-1546 herinnert de triomfboog in de achtergevel met hun medaillons.’
Prof dr. Timmers is minder stellig, maar acht dat er ‘gezien de bestemming van het gebouw toch wel van enige waarschijnlijkheid sprake is’.
(met dank aan Jef Bartelet).

 

Maastricht binnenpoort Spaans Gouvernementshuis (foto: Jef Bartelet)

 

 

Ruitvormig vroedvrouwenbordje van Anna van Hensbeek te Gouda

Ook de uithangbordjes van vroedvrouwen hadden een ruitvorm.

Er wordt bijna niet meer aangetwijfeld dat de ruit van oorsprong een vruchtbaar-heidssymbool is geweest. De ruit kan men hoogstwaarschijnlijk al van ouds interpreteren als een gestyleerd vrouwelijk geslachtsorgaan.

Het aanbrengen van een ruitmotief had in oorsprong dus op het oog om goden te bewegen om de bewoners/gebrui-kers nageslacht te geven. 

Deze betekenis is in de latere Middeleeuwen al sterk afgezwakt en het laat zich raden hoe ver in de tijd de gedachte aan vruchtbaarheid de ruit nog vergezeld heeft.

Heraldiek

 Ook verder in de heraldiek komen we de ruit al wel tegen. Als symbool op het wapenschild. In de ruïne van de kerk van Warmond trof ik een zerk aan uit 1398 van ene Jacob van Woude. Hij was edelman en ridder en woonde op het slot Woude in de buurt van Warmond. Mogelijk is het later verdwenen dorp Jacobswoude nog wel naar deze man genoemd.

Hieronder een deel van de kolossale zerk, bedekt onder herfstblaadjes.

Grappig is hier het helmteken van de twee geheven handen met gebalde vuisten: een gebaar dat je maakt als je gewonnen hebt.Op het schild treffen we drie ruiten aan.

 

Warmond: Hier leyt begraven Iacob van Wovde ende starf int jaer 1398

Oudewater: oudste stadszegel met ruit en bloemmotief: te dateren voor 1280.

 

Sluis (Zeeuw Vlaanderen)

 Op een munt, geslagen te Sluis in de 15e eeuw, zien we de ruit. Binnenin de ruit lijkt, net als te Oudewater, zich een bloemmotief te bevinden. Mogelijk is het geqwoon ornamenteel en moeten we er niks achter zoeken.

 

 

Stadszegel Oudewater (Utr)

 Het oudste zegel van de stad Oudewater uit de tijd dat het stadje bij Utrecht hoorde, dus van voor 1280 laat ons een ruit zien met daarbinnen een bloemfiguur met 4 blaadjes.

 

 

 

 

 

zilvermunt, geslagen te Sluis: 15e eeuw

De ruit komt ook voor in de Germaanse runenrij als de ING-rune. Deze rune houdt verband met vruchtbaarheid en afstamming.

We zien het woord –ing (of -ink) nog als achtervoegsel van geslachtsnamen: b.v. Meijering: tot de familie Meijer behorend, van Meijer afstammend. Vergelijk ook het Duitse Enkelkinder (= kleinkinderen).

Op basis hiervan moeten we aannemen dat naast vruchtbaarheid (op de toekomst gericht) ook de afstammelingen (verleden) met het Ruitmotief een verbinding hebben. Het draait om de hele familie, sibbe of clan.

 

Sean Connery in de kilt van zijn clan.

 

 

We zien dat in Schotland de ruit op de kleding verband houdt met tot welke clan men behoort.

 

 

 

 

Grondbezit?  

Een wel wat vreemde en heel onwaarschijnlijke afleiding van de Ruit trof ik aan in een oud boekje: Friesche Eigenerfdenwapens door G. Gonggrijp (1941). Het is ook wel op Internet te vinden.

Daarin vermeldt de schrijver het volgende:

 

Ruit

De levering van onroerende zaken geschiedde in den Frankisch-Germaanschen tijd in het openbaar op een

terechtzitting, d.w.z. in het bijzijn van omstanders en met symbolen. Deze symbolen zijn zeer lang blijven bestaan: ook de laat-middeleeuwsche rechtsbronnen worden daardoor gekenmerkt. Het langst bleven zij bestaan op het platte land.

Tot de symbolen bij overdracht van het goed behoorde het uitsteken of overgeven van een graszode. De graszode werd ruitvormig gestoken met de spade. De ruit in de Friesche wapens (en waarschi)nlijk ook elders) zou alzoo een graszode voorstellen, dus grondbezit symboliseeren, met name grasland) en zou dus duiden op het almenderecht(de almende = de gemeenschappelijke grond rond het dorp, ook wel mark, hemrick of meente genoemd).

Merkwaardig is echter dat de ruit in de Friesche wapens dzz. nimmer groen gekleurd werd aangetroffen. Vermoedelijk duidt zij op grondbezit in het algemeen).

Een wapen Cammingha heeft in goud een zwarte kam (Cammingha) vergezeld van drie blauwe ruiten, 2 en 1.

In de Friesche wapens komt de ruit zeer zelden voor, vermoedelijk omdat er tal van andere mogelijkheden zijn om het erfgoed beter aan te duiden.

 

Deze (zwakke) uitleg wijkt toch wat af van het idee dat de ING-rune vooral een familie- of sibbeteken is. Maar betekenissen kunnen verschuiven en hebben dat m.b.t. de ruit ook zeker gedaan. De mogelijkheid dat het ook een tijd lang een gerechtsteken is geweest, moeten we toch maar  open houden.

 

Zierikzee: de ruit op de stadspoort

Een van de beide ruitfiguren op de Nobelpoort te Zierikzee

 

 

Op de foto hiernaast van de Zierikzeese Nobelpoort zien we het ruitsymbool pontificaal op de poort. Onder de knop  metseltekens  tref je nog diverse andere voorbeelden aan. De ruit zien we dan vaak in gezelschap van het maalkruis.

 

 

Utrecht

Utrecht Domkerk: Ruitsymbolen op stola Sarcofaag Guy van Avesnes (foto Jan van Hoek)

 

Utrecht Domkerk: Praalgraf van  Guy van Avesnes (foto Jan van Hoek)

 

In de Domkerk bevindt zich het praalgraf van Guy van Avesnes. Het is tijdens de beeldenstorm in de 16e eeuw zwaar toegetakeld. De beide vogels(?) aan het voeteneind zijn zelfs de kop afgeslagen.

Op de uiteinden van de smalle stola die (bij een staande persoon) bijna tot op de grond reiken, zien we ruitsymbolen.

Aangezien aan elke onderdeel van de kleding van een bisschop ongetwijfeld een bepaalde betekenis wordt toegekend, zal dat ook vast het geval zijn met deze ruitversiering.