Pijnapppel

Den Haag: Hofje van Wouw: pijnappel siert de top van het poortgebouw.

 

Geurverdrijver

 De Pijnappel heeft als vrucht in de oudheid verschillende funkties gehad. De pitten werden gegeten en de lege vruchten werden in arena's op grote vuren gebrand om de stank van de kadavers te verdrijven. Dit is in zekere zin te vergelijken met het stoken van wierook.  

 

Het motief van de dennenappel

 Op nog al wat 18e eeuwse gebouwen komen we ook de pijnappel tegen als ornament. Pijnappel komt van Pinusappel. Pinus is het Latijnse woord voor een naaldboom zoals de den. Niet te verwarren met het engelse woord pineapple, dat ananas betekent. 

Waar is de denneappel eerder in de geschiedenis opgedoken? Zou er ook nog een relatie met de denneboom zijn, die in oude culturen vereerd werd en een rituele functie had in oude ceremoniën?

En is het toevallig dat pinus en penis als woord erg op elkaar lijken? We gaan maar weer eens op onderzoek uit.

 

Harlingen: bovenlicht in Empire-stijl met de beide thyrsi gekruist onder een omkranste lier.

 

De Thyrsus

 Nog een attribuut wat we niet zo vaak tegenkomen, maar in afgeleide zin wel weer met gevels in verband gebracht kan worden is de thyrsus. 

De thyrsus is een soort staf, die beschouwd wordt als attribuut van Dionysos (Bacchus), de god van de vruchtbaarheid, de wijn, de extase en die door de deelnemers op de schouder werd gedragen tijdens de ceremonien, rituelen en orgieën.

De thyrsus bestaat oorspronkelijk uit een lange venkel/anijs/asperge-stengel (ben nog niet zeker van de exacte plant) met aan de top een soort dennenkegel. De staf kan in afbeeldingen nog versierd zijn met klimop en wijnbladeren. 

Op bijgaand plaatje (hieronder) zie je dat de kegel niet perse van een dennenappel hoeft te zijn, maar ook samengesteld kan zijn uit klimop of wijnbladeren.

 

de 3 soorten Thyrsus, zoals in Pompei aangetroffen op schilderingen

 

Bacchante met een thyrsus in de hand

Attribuut van de Bacchanten

 De thyrsus zien we hier, op deze oud-Griekse voorstelling, gedragen door een vrouw, die kennelijk meedeed aan de Dionysische rituelen. Deze deelnemers worden Bacchanten genoemd, naar de Romeinse god Bacchus (afgeleid van Dionysos).

Een thyrsus is een stok met aan het uiteinde een voorwerp in de vorm van een pijnappel (oftewel dennekegel). 

Op de prent hieronder links zie je een kegel, niet van een denneboom, maar opgebouwd uit blaadjes van klimop en wijnblad,  omkranst met acanthus.

 

Thyrsus, weergegeven met klimopblaadjes, wijnbladeren en acanthus.

scene uit Bacchus-ritueel. De man rechts draagt iets van een thyrsus

Mogelijk is de thyrsus afgeleid van een phallisch vruchtbaarheidssymbool. Misschien als dildo gebruikt. De satyrs (woeste, grootgeschapen manfiguren) en maenaden (wilde extatische vrouwen, ook wel: Bacchanten), wezens die een latere rol gingen spelen in de dionysuscultus, zwaaien eveneens met de thyrsus (zie foto rechtsboven).

 

Detail van Griekse vaas: maenade met thyrsus

Thyrsusdrager: Romeins relief uit Vatikaan-museum

De god Dionysos met thyrsus tegenover fluitspelende satyr.

Hand uit laat-Romeinse tijd, met op de vingers en handpalm diverse symbolen

De bronzen hand dateert uit de laat-Romeinse keizertijd, waarin nog tal van religies naast elkaar bestaan. De ramskop in het midden van de palm is duidelijk te zien. Een slangachtige kop (met hanekam) komt achter de ringvinger te voorschijn. De pijnappel op de duim is wel duidelijk te zien.

Afmeting ervan in verhouding tot de duim, maakt dat de associatie met een fallus toch wel waarschijnlijk is. Het symbool op de pols kan ik niet goed onderscheiden. Is daar iemand vastgebonden op een soort brancard?

De betekenis van dit cultus-object is niet zo makkelijk te duiden. Daarvoor geeft 1 foto te weinig informatie.

 

Pompeï: muurfresco met dyonysos/bacchus met thyrsus

Het Vatikaan

Het hoeft niet zo te zijn dat alles wat op de thyrsus lijkt, gezien moet worden in die traditie. Het enige wat ervan te zeggen is, is dat het motief van tijd tot tijd weer opnieuw opduikt.

 Maar als een pijnappel een rol speelde in voorchristelijke mysteriecultussen rond de god Dyonysus (= Bacchus) waarin, naar men zegt, seksuele opwinding deel uitmaakte van de rituelen, is het toch des te verwonderlijker, als we zien dat dit typische Bacchus-symbool ook in de christelijke godsdienst tevoorschijn komt en dan nog wel zo pontificaal midden in Vatikaanstad.

Het bewijs dat er een link is met oude motieven, leveren de 2 geleidevogels, in dit geval 2 vorstelijke pauwen.

 

Monsterkegel in Vatikaanstad, Rome.

Nogmaals Vatikaanstad: Hof van de dennenkegel. De kegel wordt geflankeerd door 2 vorstelijke pauwen.

 

Maar ook in de kerkelijke versieringen van de gebruiksvoorwerpen komt, net als de spiraal in de staf, ook de kegel voor.

Toen de christelijke kerk verfraaiingen van haar gebouwen, meubilair en rituele voorwerpen wenste, greep zij terug op aloude motieven, waarvoor de handwerkslieden de vaardigheid hadden om ze te maken. Bovendien zouden deze motieven met een nieuwe betekenis de bevolking nog het meest hebben aangesproken.Het is te vergelijken met het zingen van nieuwe woorden op een oude melodie. Dat valt ook sneller in de smaak dan nieuwe woorden op een nieuwe melodie.

 

katholieke kaarsenstandaard

Staf van de paus met dennenkegel versierd

Lastiger te herkennen wordt het als we niet zo duidelijk meer de pijnappel zien, maar iets wat erop lijkt en uit planten is samengesteld. Toch denk ik dat het onderstaande ornament boven het poortje in Enkhuizen nog een verre echo is van de thyrsus, volkomen los van zijn oorspronkelijke betekenis en als centraal element in een omvangrijk ornament opgenomen.

 

Weeshuispoortje Enkhuizen met thyrsus (?) als topornament boven het driehoekig fronton uitstekend.

 

Bij dit Renaissance-huis in Haarlem (foto hieronder) is het overduidelijk dat men de keuze heeft gemaakt om de topgevelpartij met pijnappels te versieren.

 

diverse dennekegels als versiering op het oude stadhuis (17e eeuw) van Haarlem

 

In het Openluchtmuseum in Arnhem zijn er in het Zaanse hoekje wel een paar panden met ornamenten en bovenlichten. Een van de uit de Zaanstreek afkomstige woningen uit de Lod. XVI-stijlperiode heeft een paar pijnappels als dakornament.

 

Zaans huis: Lod XVI-stijl: hoekversiering met pijnappel