Palmet en Lotus

 

Het Palmet is een symbool, dat bestaat uit een waaier van afgeronde of puntvormige blaadjes, die ontspruiten vanuit een basis, bestaande uit een symmetrische dubbele spiraal. Het is moeilijk om een goede beschrijving te geven, want het palmet neemt tal van hieraan verwante vormen aan.

Ook is het niet goed mogelijk om een bepaalde cultuur te noemen als feitelijke oorsprong.

 

palmet in hoek schilderijlijst 18e eeuw

Palmet uit Aigion, Griekenland: 500 BC

Phoenix dactylifera oftewel de dadelpalm

Wat wel zeker is, is dat het palmet-motief ontstond in het oostelijke mediterrane gebied, waar het tot stand kwam vanuit verschillende succesvolle elementen. Een basis met symmetrisch geplaatste spiralen met daarop de waaiervormige uitsteeksels. De naam palmet suggereert dat het een voorstelling is van een palmblad, maar een naam zegt nog niet alles.

Toch lijkt de dadelpalm hiervoor wel in aanmerking te komen.

 

De dadelpalm Phoenix dactylifera is een van de oudste cultuurgewassen in de oudheid. Van ouds groeide hij in India, Zuid Irak en Arabië. Door mensen, die afhankelijk waren van de boom en zijn producten, is hij meegenomen en verspreid naar Westelijk Azie, Egypte en Noord Afrika. Door zijn belangrijkheid kreeg de boom een heilig imago. 

Detail tempelrelief in Deir-el-Bahri Egypte ca 1500 BC (uit Eva Wilson: 8000 years of ornament)

Hij wordt al afgebeeld op de oudste voorstellingen die we uit Egypte kennen ( 3000 BC). Het dadelpalmmotief kreeg in het oude Egypte een paar karakteristieke kenmerken: drie rechte blaadjes aan de top, symmetrisch gekrulde blaadjes aan beide zijden van de stam, waaronder dadels hangen en een paar uitlopers aan de voet. Vaak spruiten dan drie stammen voort uit eenzelfde basis, wat een beeld is van een vrouwelijke palm. Dit motief had ook een vrouwelijke symboolfunctie.

Maar ook de Lotus kan van invloed zijn geweest. Bij de Lotus wijken de blaadjes straalsgewijs uiteen van uit de bloembodem.

Egyptische papyrus met lotusbloemen rechtsboven

 

Kreta: Myceense cultuur

Kreta: paleis van Knossos: ca 1650 BC uit: Eva Wilson: 8000 years of ornamentation

 

In het Minoische Kreta ( ca. 2000 BC) kwamen deze culturele invloeden van verschillende kanten bij elkaar en dan weten de Kretenzische pottenbakkers creatief met deze motieven om te gaan, zodat er weer nieuwe vormen ontstaan.

 

Kreta: Laat-minoische vaas met palmet-motief; 1300 BC

Kreta: Laat-Minoische tijd (ca 1300): sarcofaag met beschildering van palmetten.

 

Mesopotamië

pilaar van een palmstam met boven en onder spiralen: boven het hoofd van de god: maan en sterren

 

Maar ook in de Babylonische en Assyrische kunst zien we versmeltingen van palmet, lotus, papyrus en spiralen.  Uit afbeeldingen in steen (zoals hiernaast links) is af te leiden, dat het palmhout ook veel werd toegepast in de bouw van de paleizen en hun decoraties. B.v. palmbomen als pilaren. De pilaar hier heeft zo wel aan boven- als onderzijde dubbele voluten.

Daarbij zien we hier ook weer: de god met duimstok en het meetlint; ter linkerzijde wordt een zonneschijf op een altaartafeltje rechtop gehouden. Naast het hoofd van de godheid (Mardoek?) de maan en 2 sterren.

 

Hieronder is een relief in steen uit de tijd van koning Ashurbanipal (645 BC).

Er is hier (achter de liggende leeuw) een levensboom met geweivormige takken getekend, waaruit twee wijnranken omlaaghangen, zwaar van de druiven. De uiteinden van de ranken laten een palmet zien in de vorm van een driespruit met omgekrulde kelkblaadjes zien. In later tijden zal dit motief leiden tot de Franse Fleur de Lis.

Nineve-Nieuw Assyrisch rijk onder Ashurbanipal in 645 BC (Britisch Museum)

 

Den Bosch

Den Bosch: bovenlicht met lotus op palmstam?

 

In klassieke ornamenten uit de oudheid gaan palmet en lotus vaak samen. De lotus heeft, net als het palmet, niet zo'n erg vaste vorm en is dan soms ook met vraagtekens omgeven. Hierboven in dit Bossche bovenlicht lijkt de spruit erg op een lotus. Het is voor mij onduidelijk of dit ornament van 1782 stamt (wat het deurkalf aangeeft) . Mogelijk van latere datum.

 

Geschilderde palmet-rand van een epinetron (=aardewerkschaal), Athene 520 BC (uit Wilson)

lotus en palmet rand: tempel van Apollo in Bassae: Griekenland ca 425 B (uit Wilson)

Als de Griekse kunst tot bloei komt, zien we deze motieven veelvuldig voorkomen op en in de Griekse tempels en de Griekse kunstvoorwerpen. Het palmet neemt daarin zelfs een behoorlijk dominante positie in.

 

Kreta: tempelfragment met afwisseling van palmet en lotus: Griekse tijd ca 500 BC.

 

En zoals te verwachten is, nemen de Romeinen het vervolgens van de Grieken over (via de Etrusken?) en verspreiden het motief over het gehele Romeinse rijk.

 

palmetten, spiralen en vruchten op terracotta-tegel uit Latium in Italie 4e eeuw BC. (uit Wilson)

 

Als in de Renaissance en de latere Classicistische tijden teruggegrepen wordt op de oude Griekse en Romeinse klassieken, krijgt het palmet weer opnieuw veel aandacht. Het is dan ook niet verwonderlijk om in ons land snijramen aan te treffen, met daarin het palmet op een centrale plaats.

Dat er in latere tijd creatief omgesprongen wordt met de klassieke motieven bewijst dit Empire-ornament.

Vanaf de rechthoek in het midden (met daarin een langwerpige rozet) zien we aan weerszijden een palmet zonder de bijbehorende krullen met in het verlengde daarvan nog een lotus. Een dergelijke rozet zien we overigens ook terug in bovenlichten.

 

Palmetten en lotus-palmet-hybriden: Empirestijl Frankrijk op sokkel standbeeld ( met ovale rozet )

 

In dit Dordtse snijraam in Lod. XIV stijl (ca 1730) zien we het palmet centraal gepositioneerd. Dit is een stijlkenmerk van de Barokperiode.

 

Dordrecht: ca 1730: palmet in het centrum van het snijraam