Odal en voluten

 

 

 

 

Stolwijk: café

Oud-Hollandse koekplanken met odalmotief: bij de man 4 tekens, bij de vrouw 1.

 

Veelvoorkomend aan gevels zijn de zogenaamde voluten. Hiermee worden ornamenten bedoeld in de vorm van krullen of spiralen aangeduid. 

 

Nu is de voluut langs twee verschillende kanten bij ons gekomen: via de weg van de Germaanse overlevering en via de route van de hernieuwde belangstelling voor de oude klassieken. 

 

De Odal

Langs de weg via de Germaanse cultuur zullen we eens wat nader kunnen stilstaan bij de odal, een van de Germaanse runentekens. We komen sommige runentekens nog lang tegen, aangezien ze voor de mensen in de latere middeleeuwen, en ook nog daarna, een bijzondere symbolische waarde vertegenwoordigen.  

Dat er dan al lang in het latijnse schrift wordt gecommuceerd, doet hier niets aan af. De waarde om teksten te maken uit runenschrift was hier in onze streken toch maar erg beperkt.

Hierboven zien we op 2 oude koekplanken (gevonden in een kroeg in Stolwijk) odaltekens aangebracht. Een viertal op de manspersoon en slechts één op de vrouwspersoon.

 

Runenrij, futhark genoemd naar de eerste 6 runen. De odal is hier als een na laatste weergegeven. 

 

Er bestaan verschillende runenalfabetten, afhankelijk van tijden en plaatsen, waar Germaanse stammen woonden. Gezien de overeenkomsten met het Etruskische alfabet, is het het meest waarschijnlijk, dat rondtrekkende Etrusken (uit noord-Italië) de runen naar het noorden hebben gebracht.

Aanvankelijk waren het magische tekens, die gebruikt werden bij voorspellingen door de priester/sjamaan van de stam. Elke rune had een speciale klank en betekenis en sommige waren met een god(-in) verbonden.

De runen werden op langwerpige staafjes geritst (= gekerfd), die hij dan als een soort micado op de grond liet vallen, waarna hij er de toekomst uit kon aflezen. Pas in latere tijd (tot ca 1000 na Chr.) werden er ook meer woorden/teksten mee geschreven.

 

Variatie in de odal-vorm 

In de Germaanse cultuur was de odal-slinger een geliefd symbool. Het teken stond voor het eigengeërfd grondbezit en drukte iets uit in de zin van rechtmatig eigendom gekoppeld aan het recht om maatschappelijke functies te bekleden. De odal is feitelijk een runeteken, een van de letters in het Germaanse alfabet (= het futharc). Hij komt in verschillende vormen voor.

 

Oude vorm van de odal

 

Toen de rune geritst werd bestond hij enkel uit rechte kerven. Latere toepassingen vertonen ronde kerven.

 

Nieuwere vorm van de odal zoals in het futhark

 

Sloten en Sondel

We zien het veel aan gevels als een dubbele voluut in de vorm van een krakeling. Het is erg waarschijnlijk dat de zwanen op de Friese ûleborden ontleend zijn aan het motief van de odal (vergelijk de foto's onder van Sloten en Sondel). Het teken komt ook veel in de volkskunst voor: op merklappen, koekplanken, molens, dakkajuiten en schepen.

 

Ulebord in Sloten van het Gaasterlandse type

 

Sondel: ulebord met odalslingers

 

Kolderveen

Het is grappig om ook buiten Friesland uleborden tegen te komen. Hier nog eentje in Kolderveen, in de kop van Overijssel, die ook laat zien dat de zwaan uit de odal is voortgekomen.

 

Kolderveen (kop van Overijssel)

Kolderveen (kop van Overijssel)

Deventer: 20e eeuw: odals of worden dollars bedoeld? hier om een tekst te typen

 

De odal kan van origine rechthoekige vormen aannemen. Op die manier komt hij veel in huismerken (= vroegere handtekeningen) voor. Wie zijn huismerk in hout moest ritsen, deed dit gemakkelijker met rechte lijnen dan met kromme.

 

huismerken op grafzerken van Deventer kerken

 

Gouda en Stolwijk

19e eeuws woonhuis in Gouda: het odal-motief als gevelversiering

 

Boerderij in Stolwijk: de odal begint een vrijere vorm aan te nemen

 

Huizen

Topgevelteken in Huizen, waarin de odal nog steeds als motief te herkennen is. De symmetrische uitvoering doet denken aan de Friese uleborden.

Ook de hand wordt gezien als een zegenend teken. Hier in Huizen als windhaan op een geveltop.

Huizen: topgevelteken waarin odalmotief nog herkenbaar is.

 

Bergambacht

 Hieronder is de molen van Bergambacht uit 1869 te zien. Ook hier zijn op het bord achter de wieken een paar odalslingers aangegeven.

 

Molen (1869) te Bergambacht (ZH) met odaltekens op het naambord

 

Enkhuizen

 Of hier in Enkhuizen aan de zijkant van deze oude stoeptreden. Die moeten er bewust voor de sier (?) in zijn aangebracht. In natuursteen uithouwen is dan toch nog altijd wat meer werk dan gieten in beton.

 

Enkhuizen: odaltekens op zijkant stoep in natuursteen gehouwen