Molenijzer

 

Een molenijzer zit vast onder de bovenste molensteen (de loper) om deze netjes centraal op zijn plaats te houden. Uit dit gebruiksvoorwerp in de graanmolens is een symbool gegroeid.

Nu waren molenijzers vroeger lang niet allemaal gelijkvormig en konden van streek tot streek nog al verschillen, maar als symbool bleven er toch maar een paar typen over.

 

Molenijzer op een molensteen

 

Molenijzers duiden in de heraldiek op het maal- en stapelrecht van graan en zijn tevens een teken van oud rechtsbezit. Daarom wordt het gerekend tot de zogenaamde bantekens.

 Een Ban is een bepaald middeleeuws rechtsgebied waarbinnen door een rechter rechtgesproken werd. Een ban kon b.v. de grootte hebben van een tegenwoordige gemeente of iets groter. Een ban viel vaak samen met de grenzen van een heerlijkheid.

We kennen nog bij Delft de voormalige gemeente Vrijenban,

er liepen her en der Bandijken,

mensen werden verbannen... 

Toekenning van het banteken in de vorm van een molenijzer gaf volgens bepaalde afspraken rechten en plichten omtrent het malen van graan binnen het bangebied.

 

Waar zit het molenijzer?

 

In de molen

De loper rolt over de ligger. De loper wordt voortbewogen door wind of waterkracht. Het molenijzer (=de rijn) zorgt ervoor dat de loper in het centrum niet slijt. De steen slijt wel van het malen. een molenaar moest zo'n steen geregeld van nieuwe ribbels voorzien.

 

Wapenschild met molenijzer

Zij die deze figuren van oudsher in hun familiewapen voerden, waren niet noodzakelijk molenaar, maar konden ook bezitters zijn van het molenrecht.

In latere tijden duiden de molenijzers echter wel op het oorspronkelijk beroep van molenaar. 

Zoals vaak in oude tijden werd een voorwerp graag in drievoud weergegeven, waarmee de maximale zeggingskracht was bereikt.

In de heraldiek zie je dit ook nog vaak voorkomen. Zo ook hier. 

 

Mühleisen

In het Duits heet een molenijzer ook wel eine Haue.

Je hebt ze in soorten van heel eenvoudig tot wat meer ingewikkeld.

De heraldische vorm is nog aardig te herleiden tot de werkelijkheid van de vorm van het molenijzer in de molen.

Voor meer info ga naar: http://de.wikipedia.org/wiki/M%C3%BChleisen

 

Molen de Hoop te Garderen heeft een eenvoudig maalkoppel:  tweetakrijn

 

Wapen familie Ruthweiler

Het nevenstaande familiewapen laat  twee van dit type tweetak-rijnen zien.

Als je het molenverhaal niet zou kennen is onmogelijk te bedenken wat dit voor tekens zijn.

 

Molen Concordia met viertakrijn

 

Wapen van familie Kaarst

en op nevenstaand wapenschild de molenijzers zoals ze zich ook in de molen Concordia (zie boven) bevinden.

 

Helaas heb ik nog geen bovenlichten met het molenijzer-symbool aangetroffen.