Levenszon vv2

Samarra aan de Tigris: schaal uit 3e millennium zonnerad

 

Het zonnerad moet ouder zijn dan het wagenwiel, aangezien het wiel met spaken een millennium later kwam dan de afbeeldingen van het zonnerad. Voor die tijd reed men met massieve houten wielen. De potscherven van Samarra aan de Tigris, behorende tot de oudste prehistorische tijden, showen ons al acht- en vierspakige raderen.

Of we in die vroegste afbeeldingen wel een (draaiend) rad moeten zien, is dus ook maar de vraag. Het is dan ook heel opvallend dat zelfs op die vroegste potscherven al 3 vogeltjes rond het rad getekend zijn, alsof ze in een cirkelbaan achter elkaar aan draaien rond het rad.

 

Toen het rad zijn intrede deed in Europa, eveneens in de vroege ijzertijd: 1000 BC, stierf het in Griekenland en Italie al redelijk snel weer uit, maar in de Noordelijke streken bleef het tot in deze tijd populair. En als het geen twee vogeltjes waren, was er tenminste één vogeltje met het rad verbonden.

 

Zonnerad als grafteken in Lesnice (Tjechië)

Europa:  vroege ijzertijd

Het zonnerad met de zonnevogels zien we nog in de Palmpaasgebruiken.

Ook zonder vogels is het zonnerad populair gebleven en we zullen het ook zien op onze gevels op de makelaars en de zijboorden van dakkapellen en natuurlijk in de bovenlichten. We kunnen het vinden op begraafplaatsen.

In de vroeg-Christelijke kunst komt het rad met de vogels ook veel voor.De kerk ontleende haar symbolen vooral aan het Oosten en niet aan het Noorden.

 

 Christenen zagen in het rad met de 4 of 6 spaken een Christus-monogram. Een kleine haak aan een spaak toegevoegd was daartoe voldoende. Zo vormt het de letters X-P, in ons alphabet vertaald is dat CH-R.

 

vroeg-christelijke kunst: rad met X-P monogram

 

Byzantijnse invloed in Italië

 In Ravenna zien we een Romeinse sarcofaag met daarop het Christusmonogram met de 2 geleidevogeltjes. Het haakje aan het rad heeft van een voorchristelijk symbool een christelijk teken gemaakt.

 

Ravenna: kerk San Apollinare: sarcofaag met Byzantijnse invloed.

 

Romeins huisaltaar uit de vroeg-christelijke tijd; vergelijk de tekening/foto hierboven.

Zilveren penning met 4 besanten

 

Ook op Middeleeuwse munten, zoals deze zilveren penning uit de 12e eeuw, geslagen op last van Godfried III van Lotharingen, komen we de stippen tussen de kruisarmen ook tegen. Die heten dan in de heraldiek en numismatiek: besanten.

 

Twee flankerende wezens

Ook twee dieren, fabelwezens of mensen, die een heilig voorwerp flankeren, is al een oeroud Aziatisch symbool. Er spreekt een voorliefde voor symmetrie uit. Ook dit motief is uitgewaaierd over Europa. Overal waar sprake is van volkskunst, duikt het motief weer op. Misschien dacht niemand meer aan bewakers en zag men het enkel als decoratie. Maar in feite zien we dan een oeroud Aziatisch schema.

 

Persepolis: Achaemenidische tijd: griffioenen waren ook zonnedieren

Persepolis: paardenhoofd: Achaemenidische tijd.

De Achaemenidische tijd had je in Iran van 600-330 BC). Het is de tijd van o.a. Cyrus de Grote. We zien links twee griffioenen.

 

Romeinse zonnedieren

In de Romeinse keizertijd werd een Syrische zonnegod (Sol Invictus Elagabal) ook in Rome vereerd en aan hem werden de volgende dieren toegeschreven: het gevleugelde paard, de adelaar, de leeuw en de griffioen (met geoorde adelaarskop).

Dit waren, samen met de bok en de stier, dus kennelijk allemaal zonnedieren, omdat ze verband hielden met een zonnecultus. In de latere keizertijd zijn daar nog de haan en de phoenix (de vogel die herrijst uit zijn eigen as) bijgekomen.

 

Dat ze getweeën, flankerend, een centraal thema versieren, kan enerzijds bescherming uitdrukken maar kan ook een eerbewijs zijn. 

We zien de dubbele dieren in de Hallstatt-cultuur en bij de Etrusken en uiteindelijk komen we het motief nog weer opnieuw tegen bij de Friese ûleborden, waar 2 zwanen een makelaar flankeren met daarin uitgesneden dikwijls het zonnerad. In oostelijk Nederland kennen we de Saksische paarden als geveltopversiering of in vol postuur op de niendeuren.

Leeuwen en griffioenen zijn in de heraldiek geliefde wapenflankeerders geworden.

..

Italië: vroege ijzertijd

Etruskische scepter uit de klassieke tijd  

Oorbel met 2paarden: Achaemenidische tijd

Heiliging van een voorwerp

 Bij de oude Germanen en Kelten werden potten gebruikt als kookgerei maar ook als urn. Deze Saksische bult-urn, opgegraven in Hooghalen (Dr), is zeker als urn gebruikt, want er werden crematieresten in aangetroffen. Toen het christendom zijn intrede deed werd begraven de regel, al was dat in veel vroegere tijden ook wel eens de gewoonte geweest.

Het zonnesymbool op deze kruik heeft vast een symbolische betekenis gehad in de zin van het opgenomen zijn in de eeuwige kringloop van de tijd. En misschien moest bij normaal huishoudelijk gebruik zo'n teken wel meehelpen aan het voorkomen van het bederf van de inhoud van de pot.

 

Saksische bult-urn met swastica, gevonden in Hooghalen (Dr): AD 400-500.

 

Het kruis en het rad in de bovenlichten

De zonnesymbolen komen op het middeleeuwse huisraad en borduurwerk al zo veelvuldig voor, dat ze daarna nooit meer zijn weggeweest uit onze cultuur.

 

Als in de 18e eeuw de snijramen hun intrede doen, zien we ze dan ook ineens weer veelvuldig voorkomen.  Al is de verbinding met de oude zonneraderen wel langs een vreemde weg gegaan. Zie ook onder:   De Krans. 

Het is alleen erg oppassen met het geven van betekenissen, want het kan ook puur een mode zijn in het versieren van de voorgevel.

 

Delft zonnerad in bovenlicht 19e eeuw

Amsterdam: Keizersgracht; zonnerad of scheepsroer? Midden 19e eeuw.

Het zonmotief in christelijke kunst

Uit vroeg-christelijke bron weten we dat er in de Romeinse keizertijd ook geweven of geborduurde zonnevaandels moeten hebben bestaan. Christenen hadden er toch niet zo veel moeite mee om ook hun God of hun Christus als een zon te zien, zodat het voor zonaanbidders ook gemakkelijker werd om christen te worden.

Dit verklaart waarom er in de christelijke kunst ook zoveel vroeg-Aziatische zonnesymbolen terecht zijn gekomen.

 

Mesopotamië

Zonnesymbolen zijn er ook volop in Mesopotamie geweest. Hebben we tot nu toe vooral de erfenis vanuit Iran besproken, dan nu een paar woorden over de andere antieke Aziatische beschaving.

De maan komt altijd voor als een eenvoudige maansikkel, maar de zon komt in vele gedaanten voor: als een achtpuntige ster, als 2 concentrische cirkels, een rozet, die aan een bloem doet denken en nog veel meer.

 

Sumerië: cylinderzegel met zonneschijf op een tafeltje

 

Op het zegel hierboven zien we een god met de regalia in de hand, met de zonneschijf, op een tafeltje, omhooggehouden aan koorden.

 

Assyrië: De gevleugelde zon

In de Assyrische tempels liet men de zon op een mooie plaats aanbrengen, zodat iedereen hem goed kon zien. Ook werd hij meegedragen op standaards, in processies of bij veldtochten. Meestal in combinatie met de maan. Afhangende kwasten moeten het embleem nog wat opsieren (of andere functie?). Het zon+maan symbool zien we dan vaak optreden.

 

Assyrië: man draagt zon over het water

Hittitische zon - op soort bankje - 1500 BC

 

De gevleugelde zon op diverse cylinderzegels. Links onder een zegel met een knielende persoon onder de gevleugelde zon, geflankeerd door 2 goddelijke wezens.

 

Assyrië: zon boven de boom, geflankeerd door personen

 

De gevleugelde zon op diverse cylinderzegels. Onder een zegel met een knielende persoon onder de gevleugelde zon, geflankeerd door 2 goddelijke wezens.

 

Assyrisch cylinderzegel: de zonnegod Assur hangt gevleugeld boven het hoofd van een aanbidder.