Levensboom vv2

 

 

Middelburg: Lod. XVI snijraam met 2 geleidevogeltjes

 

Boomverering

Daarnaast werden door hen ook andere bomen vereerd, vooral eiken. De Germanen geloofden dat bomen een woonplaats waren van geesten, zowel goede als kwade.

De bomen waarvan men aannam, dat ze door goede geesten werden bewoond, werden bij voorkeur dicht rond de woning geplant, zoals b.v. de vlierstruik; het liefst bij de huisdeuren. Zo konden ook bomen en struiken het gevoel geven dat boze geesten op een afstand werden gehouden.

In de donkere dagen van het jaar (de joeltijd) werd het feest opgeluisterd met groene takken. In de groene takken zouden de goedgezinde elfen huizen, die de kwaadgezinde geesten op afstand konden houden. Later meer hierover.

 

Twee vogels

Boven in de wereldboom, de Yggdrasil, huizen twee raven: Hugir en Munin of te wel Geheugen en Gedachten. Deze vogels vliegen iedere dag naar de aarde en boodschappen aan Wodan terug wat ze hebben gezien. Ze boezemden de mensen angst in, zodat ze in later tijden gezien worden als boodschappers van goed en kwaad. Is er echter oorlog op til, dan was het zien van een raaf een zegenend teken van de oorlogsgod Wodan.

 

 

De adelaar

Er is echter nog een 3e vogel bij betrokken en dat is de arend of adelaar. Deze zit bovenin de kruin van de es en kan met zijn scherpe blik alles overzien en bespieden. De vogel wordt ook wel als verpersoonlijking van Wodan voorgesteld. Wodan/Odin draagt, volgens de mythen, een helm met daarop een adelaarssymbool.

 

De adelaar was het symbool van de Goten, een Germaanse volksstam in Oost-Europa en mogelijk is hij afkomstig van volken verder naar het oosten (Rusland). 

 

 

 

Daarnaast komt de adelaar ook al voor bij de oude beschavingen van het oostelijk middellandse zeegebied, vanwaar hij bij de Romeinen is beland. 

We zien de adelaar nog steeds als staatssymbool in verscheidene Europese landen: Duitsland, Oostenrijk, Rusland, Polen en b.v. in de Verenigde Staten.

De keizer mocht destijds een tweekoppige arend voeren, terwijl koningen moesten volstaan met een eenkoppige.

 

Het hert

Ook treffen we vaak een hert (2, 4 herten?) aan, die knabbelen aan de schors van de levensboom. Het hert was in de vroege culturen al een belangrijk symbolische dier. 

Met zijn gewei, dat op boomtakken lijkt en dat zich ieder jaar vernieuwt, net als de bomen, past het hert uitstekend in de gedachte van de kringloop der seizoenen.

Het hert als een dier dat de levensboom in miniatuur op zijn kop draagt. Dat moet wel een zeer gezegend dier zijn geweest. In de Oud Noorse mythologie grazen vier herten in de kroon van de wereldboom Yggdrasil. Ze eten er de knoppen (uren), bloesems (dagen) en takken (seizoenen) vanaf. Het hertengewei werd geïnterpreteerd als symbool voor de zonnestralen.

 

Maar aan het hert werden ook tal van bijzondere krachten toegeschreven. Het hert, zogeloofde men in de Oudheid, was een geducht vijand van de gifslangen. Je kon hertenhuid bij je dragen als amulet tegen slangenbeten en van hertshoorn kon je het gemalen poeder gebruiken als bescherming van het zaaigoed tegen betovering. En zo geloofde men: hertenvlees verdrijft de koorts; ook een zalf uit het beenmerg van herten is hiertegen een goed medicijn.

 

In de heraldiek komen we het hert tegen met als betekenis: zachtheid en soepelheid. Ook het gewei alleen komt in de heraldiek voor en staat dan voor kracht. 

 

In de Oud Keltische wereld gelden herten als 'runderen van de feeën' en als boden tussen de wereld van de goden en die van de mensen. De Keltische god Cernunnos werd met een hertengewei afgebeeld.

In de christelijke kunst

 

In de Middeleeuwse christelijke kunst komen we het hert ook tegen. Het staat symbool voor het goede en het schone. Nog al eens staat het in symmetrie met een ander wezen, een stier of centaur (half mens, half paard met leeuwenpoten). Dit vormt een tegenhanger van het hert en moet het kwade en dierlijke voorstellen.

 

Het kruis geflankeerd door 2 levensbomen; daaronder de boom nogmaals met geleidevogels en herten (?)

Op bovenstaande figuur zien we een stukje balustrade uit de kathedraal van Cividale (Lombardije, Italie) van ca. 740 na Chr. Het is door een Germaanse steenhouwer in marmer gehouwen. In de hoeken zijn de vier evangelisten uitgebeeld door hun symbolen: linksboven: Johannes (arend), vervolgens met de zon mee:  Mattheus (mens), Marcus (leeuw) en Lucas (stier).

Aan deze attributen is een aparte pagina op deze site gewijd: De 4 dieren van de evangelisten. 

We zien op dit balustradehek (in een christelijke kerk) in het midden overigens nog een duidelijke invloed van de oosterse motieven van de levensboom en de symmetrisch flankerende dieren
 
Bovenin wordt het kruis geflankeerd door twee levensbomen met daarnaast nog twee zuilen, die nog aan palmbomen doen denken. Onder zien we een levensboom waarbij (hertachtige (?) ) dieren aan de top knabbelen. Daarbij twee vogels met een druiventros in de bek, met onderin nog twee gevleugelde griffioenen.

  

In Zweden bij de overgang naar het christendom

 

Standbeeld van Sint Olaf op Gotland (Zweden) met levensboom en eikenblad.

Engelse kazuifel van 1330

 

Verscheidenheid

Talloos zijn de variaties op het motief levensboom. Hieronder volgen wat voorbeelden. Veel gietijzerfabrieken legden zich toe op fabricage ervan.

 

Levensboom PrinsHendrikkade Amsterdam: Lod. XVIe stijl

 

Hieronder zien we een soort van grotesk. Dit is een figuur uit de klassieke oudheid.  Mogelijk is de levensboom een versimpeling van een dergelijke grotesk.

 

Levensboom PrinsHendrikkade Amsterdam: Lod. XVIe stijl

Aangepast aan het raamformaat:

Amersfoort: 3e kwart 19e eeuw

 

Elburg, fraai exemplaar van gietijzer

 

Doetinchem: Lod. XVI-stijl ca 1790

 

Doesburg: eind 18e eeuw (?)

Doesburg: eind 18e eeuw (?)

 

's Heerenberg: bijgebouw van het kasteel

 

Alkmaar: eind 18e eeuw: Lod. XVI-stijl

 

Maarssen: diverse symbolen: palmet staande op de zon, flankerende voluten: eind 18e eeuw

 

Romeins relief: 1e eeuw BC. Onderin een motief dat in snijramen voorkomt.

 

Dat er tijdens het neo-classicisme toch ook nog heel precies teruggekeken werd op de motieven en ornamentvormen van de oude klassieken, laat dit Romeinse relief uit de 1e eeuw voor Chr. wel heel mooi zien.