Leeuw vv2

 

Oorsprong heraldische tekens

De oorsprong van deze tekens wordt gezocht in de zogenaamde tamgha’s, wat symbolen waren, die door de Mongolen in het oostelijk Middellandse-zee-gebied geintroduceerd waren.

Deze nomadenvolken hadden merktekens nodig om hun bezittingen (vee) te merken aangezien ze hun eigendom steeds moesten terug herkennen. Men vermoedt, dat hierin de feitelijke oorsprong ligt van de heraldische tekens.

Fabeldieren en fabels over dieren

 

Er komen aan gevels zo vaak fabeldieren voor dat je je afvraagt waar al die gekke dieren vandaan komen.

 

De Physiologus

Al in de 2e eeuw A.D. bestond er in de klassieke wereld van het Romeinse Rijk een Grieks boek: de Physiologus, waarvan de tekst al vrij snel is vertaald in vele talen (Latijn, Ethiopisch, Syrisch, Armeens, Arabisch).

Het is vermoedelijk geschreven in Alexandrië. Het was al bekend bij de kerkvaders, die er naar verwijzen of er uit citeren, met name naar de gekerstende editie. Waarschijnlijk heeft namelijk kerkvader Basilius (330-379) uit Caesarea er een bewerking van gemaakt waarbij hij een christelijke theologische moraal heeft toegevoegd aan elk dier. 

 

Het oudst bekende geïllustreerde exemplaar is de Physiologus van Bern. Hij werd geschreven in het Latijn in Reims tussen 825 en 850. 

Uit de vorm van de tekeningen maken geleerden op dat de schrijver/tekenaar een Grieks klassiek voorbeeld moet hebben gehad voor zijn tekeningen. Helaas zijn er geen oude manuscripten in het Grieks bewaard gebleven.

 

In de 11e eeuw was er al een eerste vertaling vanuit het Latijn in het Duits. Hiervan is slechts een gedeelte bewaard: klik desgewenst door naar der ältere Physiologus.

De beroemde Physiologus heeft tot in onze tijd nog invloed gehouden op de poëzie en het symbolisme in de kunst.

 

 

 

Physiologus-pagina uit de IXe eeuw in Latijn: Bern

De Physiologus: inhoud

Niet alleen bestaande planten en dieren werden er in beschreven, maar ook tal van fabeldieren, zoals b.v. de feniks (die na 3 dagen uit de as verrijst),

de griffioen (sterker dan 8 leeuwen), en

de eenhoorn (laat zich vangen in de schoot van een zuiver maagdelijke vrouw) en

de pelikaan, die zichzelf in de borst verwondt om zijn jongen te voeren. Elk dier was beschreven, gevolgd door een anecdote, vergezeld van een moraal en de symbolische betekenis.

 

Van de leeuw werd erin verteld dat zijn jongen dood geboren werden, maar na drie dagen tot leven kwamen als het moederdier er met de adem overheen blies. En zo kreeg de leeuw ook nog een extra associatie als Christussymbool.

In de Middeleeuwen werden diverse Bestiarium-uitgaven in druk uitgebracht, die zich sterk baseerden op de Physiologus, zodat het ook toen zijn invloed nog heeft doen gelden.

 

Venetie

Dat de leeuw uit de hoek van het Midden-Oosten naar hier is gehaald, wordt ook geïllustreerd door onderstaand verhaal over de herkomst van de leeuw van Venetië.

 

Leeuw in venetie: tegen gevel van de scuola san marco

 

De leeuw van Venetië

Daarnaast is de stad Venetie van belang geweest. De stad was groot en rijk geworden door de handel met de landen rond de Middellandse zee. Rond 1200 lag er aan de oostkant van de Middellandse zee het islamitische rijk van de Mamluk, wat zich uitstrekte van Cairo tot Damascus.  

Rond 1260 duikt de gevleugelde  leeuw, op vier poten staand (in de heraldiek noemen ze dat: gaand), voor het eerst in Venetië op, op een zegel van een doge en op een paar loden graanmaatbekers. De leeuw draagt een nimbus (stralenkrans) zoals bijbelse figuren en heiligen gewoonlijk worden afgebeeld.

Eerst lijkt deze leeuw nog niet erg op de leeuw, waar San Marco later meestal mee wordt afgebeeld.  Toch heeft hij al wel een dicht boek tussen de voorklauwen. In latere eeuwen zal hij een open boek tonen.

In dezelfde tijd blijkt de Mamluk-sultan van Egypte al een gaande leeuw op zijn wapenschild te dragen. Het gaat dan om een rode leeuw tegen een zilveren achtergrond. Het lijkt er veel op dat Venetie door zijn handelscontacten deze gaande leeuw van de Mamluk-sultan uit Egypte heeft overgenomen en tot symbool gemaakt van San Marco, de patroonheilige van de stad en later tot symbool van de stad zelf.

venetiaanse graanmaat uit 1262 met oudste leeuwafbeelding

(De stad had al in de 9e eeuw de (zogenaamde) overblijfselen van Sint Marcus uit Alexandrië geroofd en in de stad binnen gebracht, in het geloof dat dit de stad tot zegen zou zijn.)

 

Mamluk-sultan Baybar: wapenschild met leeuwafbeelding

In dezelfde tijd blijkt de Mamluk-sultan van Egypte al een gaande leeuw op zijn wapenschild te dragen. Het gaat dan om een rode leeuw tegen een zilveren achtergrond. Het lijkt er veel op dat Venetie door zijn handelscontacten deze gaande leeuw van de Mamluk-sultan uit Egypte heeft overgenomen en tot symbool gemaakt van San Marco, de patroonheilige van de stad en later tot symbool van de stad zelf.

De stad had al in de 9e eeuw de (zogenaamde) overblijfselen van Sint Marcus uit Alexandrië geroofd en in de stad binnen gebracht, in het geloof dat dit de stad tot zegen zou zijn.

 

Sultan Baraka's dinar 1277-1280

Venetiaanse soldino-munt van francesco dandolo uit 1329Venetiaanse soldino-munt van francesco dandolo uit 1329

Er werden voor de Mamluk-wapenschilden overigens 3 verschillende dieren gebruikt: de gaande leeuw met meestal een voorpoot opgeheven ( de rechter omhoog als hij naar rechts liep en omgekeerd) de staart ver naar voren boven de de rug. Als zinnebeeld van krijgshaftigheid en macht. Daarnaast had je de adelaar (of valk) met 1 of 2 koppen. Als derde kwam voor: een gaand (gezadeld) paard.

Naast deze dieren kwamen er ook tal van andere voorwerpen voor op de Mamlukse wapenschilden: de schuine dwarsbalk, rozetten, dwarsstrepen, de maansikkel, een soort fleur-de-lis, maar iets afwijkend van wat de Franse koningen zouden gebruiken.

 

Venetiaanse leeuw van verguld hout uit 15e eeuw, als de evangelist Marcus

 

In Venetie wordt de gevleugelde leeuw eerst nog gezien als een attribuut van San Marco, maar geleidelijk neemt hij de plaats in van de schutspatroon en stelt de afbeelding van de leeuw de evangelist zelf voor.

En zo tooit Venetie zich in de late Middeleeuwen met de krijgshaftige leeuw als symbool van de van direct van God ontvangen macht over de stad. Een landsheer of paus was een macht van een lagere orde, waar ze zich minder aan gelegen wilden laten liggen.

 

Leeuw aan gevel van San Marco kathedraal te Venetië

 

Napels: archeologisch museum

 De leeuw is een veel geziene kop aan onze gevels. Hij werd al meteen in de Renaissance erg populair en werd aangebracht als centraal element boven poortjes of raampartijen, in deurkalven of terzijde van ingangen. Soms als console en dan weer als ornament op meubels. en dit bleef zo doorgaan tot diep in de 19e eeuw.

Deze leeuwenkoppen stammen al uit de oudheid en waren ook toen al geliefde objecten. Bij ons zien we ze ook vaak met een ring in de bek. De vraag rees, of deze geringde leeuwenkoppen er in de oudheid ook al waren.

Daarvoor heb ik 2 bewijzen gevonden. De ene is een bronzen leeuwenkop en de ander is een muurschildering van een katachtige. Beide gezien in het Koninklijk Archeologisch Museum van Napels.

 

Arch. museum Napels: Bronzen leeuwenkop met ring in de bek.

 

Arch. museum Napels: muurschildering uit de Romeinse oudheid.

Middeleeuws paneel waarin een leeuw wordt gedood.

Amsterdam: leeuwen als klauwstuk aan halsgevel: 17/18e eeuw

Purmerend: leeuwen in de houding van schildhouder, met een krans boven het wapenblazoen.