Leeuw

 

De Leeuw is het meest geportretteerde dier aan onze gevels.

 

Noordbroek (Gr): liggende leeuw in het bovenlicht ca 1870 (?)

 

In de provincie Groningen komt op meerdere plaatsen de liggende leeuw in het bovenlicht voor. Er wordt gedacht dat deze leeuw iets te maken heeft met de hoogheemraadschappen. Meer hierover op: de Groninger Leeuwen.

 

De kracht van de leeuwen heeft mensen vanouds al veel ontzag ingeboezemd

 

De leeuw kwam vroeger in een veel groter gebied voor dan nu. Hij was in voorchristelijke tijd ook in het Midden-Oosten bekend vanuit het wild en omdat hij in leeuwenkuilen werd gehouden, zoals we leren uit het bijbelverhaal van Daniël.

Bij ons is de leeuw in de heraldiek binnengekomen. Laten we daar eerst maar eens naar kijken. De heraldische leeuw heet ook wel een liebaard. Dit is weer een verbastering van leopardus.

 

Het nederlandse koninkrijkswapen

 

Wat we niet zo vaak van dichtbij bekijken is het Nederlandse koninkrijkswapen. We zien drie keer een leeuw. Links en rechts zijn twee staande harige leeuwen in goud, die het wapen flankeren. De middelste leeuw is de leeuw, die afkomstig is uit het wapen van Nassau. Een gouden staande leeuw op een azuurblauw veld. Dat deze leeuw gekozen werd, zal zeker met de band met Willem van Oranje te maken hebben gehad.

De leeuw kwam toen overigens al in meerdere provincies voor. Het graafschap Holland b.v. had al vanaf de 13e eeuw een gouden leeuw in een rood veld.

 De leeuw van de Republiek kreeg het zwaard als teken van macht in zijn ene en de pijlenbundel met 7 pijlen (de 7 provincien) in zijn andere klauw.

 

Het wapen van Holland op een muur in Dordrecht

 Res parvae

Het wapen van de Generaliteit, de Statenvergadering van de 7 verenigde Nederlanden, werd afgeleid van het wapen van de machtigste provincie: Holland. Het betreft een gouden leeuw in een rood veld. Res parvae crescunt concordia wil zeggen: kleine dingen groeien door eendracht.

Zierikzee: de leeuw als heraldische figuur in dit 20e eeuws bovenlicht

Amsterdam: gevelsteen in muur scheepvaartmuseum

 

Op de gevelsteen in de muur van het Amsterdamse Scheepvaartmuseum is een staande leeuw te zien in vooraanzicht. Al weer wat zeldzamer qua compositie.

 

Elburg: zeldzaam Lod XIV-snijraam met leeuwen als wapendragers

 

In de tijd van de Renaissance en daarna gaat de leeuwenkop concurreren met de groteske angstaanjagende koppen uit de gotiek/renaissance om een plaatsje aan de gevel op bijzondere plaatsen, zoals boven poortjes, boven ramen of op de hoeken van een gevel. hier om een tekst te typen.

 

A'dam: leeuwenkop boven poortje aan de O.Z.Voorburgwal

 

Oudste herkomst

 

Hoe lang kennen we de leeuw al als symbool in onze land?

In onze streken kwam hij in het wild niet voor. Voor de Germanen was het geen totemdier. De oudste afbeeldingen vinden we in het Midden-Oosten (Perzie, Mesopotamie, Voor-Azië) en Egypte. Redelijk natuurgetrouw werd de leeuw weergegegeven: in reliefs bijna altijd in zijaanzicht; als beeldhouwwerk meestal compleet, vaak zittend en soms staand op 4 poten.

 

Leeuw op de muur van een paleis in Babylon: 6e eeuw BC

 

We zien hem in de Myceense cultuur (ca 1500 BC) al in een flankerende positie, wat betekent dat zijn status al hoger was dan die van een gewoon wild dier.

In de latere Griekse klassieke periode vergezelt hij een paar van de godinnen als een soort mannelijke tegenhanger: Cybele en Artemis worden graag met een leeuw afgebeeld. Daarna nemen de Romeinen veel van de Griekse cultuur over. 

 

De befaamde leeuwenpoort in de burcht van Mycene (Griekenland)

 

Van Romeinse ornamenten is er in ons land maar heel weinig teruggevonden. We moeten wachten op nieuwe zuidelijke invloeden. De cultuur van de Moren in het Spaanse Granada blijft tot de diep in de 16e eeuw nog invloed uitoefenen op de West-Europese cultuur.

Veel van de wetenschappelijke kennis van de oude Grieken en Romeinen is uit arabische bronnen via de weg van Gibraltar tot ons gekomen. In Granada valt nog steeds een zeer fraaie leeuwenfontein te bewonderen, waarbij de leeuwen de koninklijke status extra luister moesten geven.

 

De beroemde leeuwenfontein van het Alhambra in Granada

 

De stammen die in de lage landen woonden, bleven gewoon doorgaan zoals ze het altijd gewend waren geweest. Dat verandert pas met Karel de Grote (ca 800) als het christendom hier zijn intree doet.

Met de monniken, die kerken en kloosters bouwden, kwam de leeuw als afbeelding mee. Er zijn diverse geschiedenissen in de Bijbel waarin een leeuw een rol speelt. Denk b.v. aan het verhaal van Daniel in de Leeuwenkuil of aan profetieën van Jesaja, waarin de leeuw zich neerlegt naast het lam of de leeuw van Juda. En men beeldde ook de martelaren af die in Rome voor de leeuwen werden gegooid.

 

Het boek van Cerne, een Anglo-saksisch gebedenboek uit ca. 830: hier Marcus met zijn leeuw

Het evangelie-manuscript van Echternach met de leeuw van Marcus: 8e eeuw

De evangelisten

Maar het vaakst werd de leeuw afgebeeld als symbool voor de evangelist Marcus. Hierboven zijn twee manuscripten afgebeeld met de voorstelling van de leeuw, die hier verbonden is met Marcus. De rechter tekening is al een klimmende leeuw, die al erg lijkt op de latere heraldische leeuw.

Zoals op de onderstaande gevelsteen van de Amst. Kolk te Amsterdam is te zien, hebben ook de andere evangelieschrijvers ieder hun eigen symbool.

Matheus met de mens (volgens sommigen: engel), Lucas met de stier (een offerdier in de tempel) en Johannes met de adelaar.

 

Oorspronkelijke Vlaamse leeuw zonder rode tong

De kruisvaarders

Toen de ridders in het begin van de 12e eeuw terugkwamen van de 1e kruistocht naar het heilige land, namen velen van hen de leeuw meteen op in hun wapenschild. Ze hadden het hoogstwaarschijnlijk leren kennen van de wapenschilden van moslims als Baybar, waarmee ze in Palestina strijd geleverd hadden. Naast de leeuw werden ook de adelaar en de franse lelie als heraldieke tekens meegebracht uit het heilige land.

De Britse kruisvaarder hertog Godfried Plantagenet (overleden in 1151 en getrouwd met een Engelse koningsdochter) had al twee leeuwen in zijn wapen (rechtopstaand en naar echts gekeerd) en en hij gaf het vermoedelijk weer door aan zijn neef, de Vlaamse graaf Philips van de Elzas. Er zijn ook nog andere theorieën. 

Deze Philips is de eerste Vlaamse graaf die in 1162 al een wapenschild in gebruik had met daarop een leeuw van sabel ( =zwart) op een veld van goud. Later kreeg deze Vlaamse leeuw een tong en nagels van keel (= rood).

 

Wapen van de Graven van Holland

 

De oudste Hollandse leeuw is bekend van een wapenzegel van Graaf Dirk VII uit 1198. Van zijn broer Willem is een wapenzegel met leeuw bekend uit 1205. Al vanaf 1254 zijn de kleuren bekend: een leeuw van keel ( = rood) op een gouden veld met tong en nagels van azuur (=blauw).

Op een Brabantse munt, geslagen tussen 1190 en 1235, ten tijde van hertog Hendrik I, zien we ook al de Lotharingse leeuw verschijnen met het woord Leo.

 

Brabantse leeuw ca 1200: Hendrik I

Wapen van Otto de II van Gelre

Otto II de Lamme, zoon van Gerard IV, regeert van 1229 tot 1271 als hertog over Gelre. Reeds kort na het overlijden van zijn vader liet hij een groot ruiterzegel snijden. Het wapenschild bevat voor het eerst (in Gelre) een klimmende leeuw omgeven door blokjes.

Het Leeuwenverbond

De leeuw stond al meteen voor strijdkracht, heldhaftigheid en macht. Er schijnt ook sprake te zijn van een Leeuwenverbond tussen de ridders, die op kruistocht waren geweest, maar daar heb ik nog geen verdere informatie over gevonden.

 

Behalve dan inmiddel een oude bron uit 1795: Oordeelkundige Inleiding tot de historie van Gelderland door W.A. van Spaen. Hij vermeldt het als: ......het beroemde Leeuwenverbond, dat in dien tijd veele vorsten vereenigde, dat zig tot in de Nederlanden uitsterkte, en waarvan gezegd wordt, dat het aan den Rhijn zeer magtig was. Hiervan zijn maar weinige en niet zamenhangende narichten overgebleven....

 

Een andere bron: Verhandeling Teijlers genootschap: Nederlanderen: 3e tijdperk door Jacob van Manen....Een deze verbonden, welke in 1376 in het Duitsche Rijk werden aangegaan, werd het Leeuwen-verbond geheten; dit was in verscheidene kringen verdeeld, welke ieder een Bevelhebber hadden, tot welke zich, in 1377, vele Geldersche Edelen, nevens de Steden Heusden, Thiel, Wageningen, Harderwyk, Elburg en Hattem mede verbonden. Een der regels, naar welke men in de bijzondere veten te werk ging, was, dat alle, die bij het ontstaan of plegen eener geweldenarij tegewoordig waren, verpligt waren deel te nemen in den oorlog, die daaruit ontstond.