Krans vv2

 

Alkmaar

 Het kan gewoon een cirkel betekenen, maar ook krans of zon. Maar in de ramen van een bijgebouwtje van de Laurenskerk te Alkmaar (15e of 16e eeuw) zien we een motief dat we later ook op een soortgelijke manier weer terugzien in de bovenlichten vanaf de Lod XVI-periode. Jammer dat het raam achter gaas verpakt zit.

 

Alkmaar: zijgebouw Laurenskerk

 

Zaanse Schans

 En nu weer meer kransen, die we in bovenlichten of aan gevels zien.

 

Zaanse Schans: Lod. XIV stijl: van voor 1750

 

Zaandijk: deuromlijsting zeker Empire-stijl (1800-1820). Bovenlicht gebaseerd op Empire-stijl

 

Leiden

 Typisch Lod XVI-karakteristieken: het strikje bovenin met de gladde festoenen.

 

Leiden: Lod. XVI-stijl: rond 1790

 

Amsterdam

Amsterdam: krans met maalkruis, gevormd uit pijlen, waarvan de punten een rozet vormen

 

Brussel

rouwkrans zoals ze vaak op kerkhoven te zien zijn. Hier plaquette in Brussel: kerkmuur (gr. Zavel)

 

De Meiboom

 Er zal ook vast een verband bestaan met de meiboom, die rond Pasen in praktisch elke stad en elk dorp door de bevolking met vereende krachten werd/wordt opgericht.De meiboom is een hoge boom, die gekapt wordt en grotendeels ontdaan wordt van alle takken, op een pluim aan het uiteinde na. De stam wordt geschild en vervolgens versierd met linten.

 

Het oprichten van een meiboom in Ned. Limburg.

Er bestonden al vanouds regionale verschillen in de vorm, die de meiboom uiteindelijk kreeg. Er werden 1 of 3 horizontale (of soms vertikale) groene kransen in de boom gehangen. Het optuigen van een meiboom gaat terug op een voorchristelijk Germaans gebruik, dat in het teken stond van de vruchtbaarheid en het verkrijgen van een goede oogst.

Nog steeds wordt in tamelijk veel dorpen, en zeker in Duitsland, een meiboom opgericht in combinatie met een aantal festiviteiten. Op de gravure hieronder is te zien dat dit gebruik ook in ons land al eeuwenoud is. Zoals te zien is, betreft het hier 1 krans, die al vantevoren in de boom wordt vastgemaakt.

Het planten van de meiboom op een gravure van rond 1700 (Atlas van Stolk)

 

Een vogel in top

Men schilde de stam van de meiboom af vanwege het alom wijdverbreide volksgeloof dat er zich onder de bast boze geesten schuil hielden.Ooit prijkte er boven in de top van de boom een levende vogel: een haan, kip, duif of eend, als symbool van vruchtbaarheid, dat vroeger ooit dienst deed als een offer aan de goden. Later werd dit een vogel van brood om het offer na te bootsen. Dit verklaart ook de vogel op de palmpaas, die je kunt zien als een mini-meiboom. Dit verklaart ook de haan op de kerktoren.

 

Zonnerad

De groene kransen, die de meiboom versieren, vind je ook terug op de palmpaasstok. De benaming rad of wiel herinnert nog aan hun oorspronkelijke bestemming: blijkbaar zijn deze kransen nabootsingen van het zonnerad, in de lente rondgedragen om de zon extra kracht te geven in de hoop door het zonlicht te worden gezegend met gezondheid en een rijke oogst. 

Het herinnert nog aan oude tijden waarin men zonneraderen van een heuvel af liet rollen of een zonnewagen in processie door het dorp en over de landerijen trok.  

Ook de bonte linten,uitgeblazen eieren, slingers van fruit, die men in de palmpaas en meiboom hing, waren een symbool van de vruchtbaarheid.

Brandend Paaswiel

De katholieke kerk zag geen kans om deze voorchristelijke gebruiken af te schaffen. Al snel zag men in dat het wijzer was om de gebruiken te concentreren rond de christelijke feestdagen en heiligendagen. De palmpaas-optochten werden gehouden op de zondag voor Pasen, terwijl de meiboom-festiviteiten plaatsvonden op Pasen of Pinksteren, maar soms ook wel op 1 mei, aangezien het feest toch weinig christelijk gevonden werd. En de haan kwam op de kerktoren.

 

Meikrans, hangend tussen de bomen: Jan Steen te Warmond

 

Meibomen 

In Den Haag werden meibomen opgericht voor de leden van de prinselijke familie. Zie rechts op de prent.

Den Haag: meibomen voor het binnenhof, opgericht voor de Oranjefamilie: 1781 (Detail uit: Haagse Stadsgezichten)

 

Close up van de stadhouderlijke familie (Detail uit: Haagse Stadsgezichten)

 

Close up van de meibomen voor het Binnenhof (1781)uit: Haagse Stadsgezichten)

 

Vrijheidsbomen

 

In de Franse tijd kreeg je een vervorming van de meiboom tot vrijheidsboom.

 

De laatste meiboom in Den Haag

Franse tijd: vrijheidsboom op de Grote Markt te Rotterdam.

Conclusie

Ik heb er nog geen bewijs voor, maar het is toch erg waarschijnlijk dat er een link moet zijn tussen het gebruik van de krans en guirlandes bij dergelijke volksgebruiken en de toepassing ervan in een snijraam. 

Als in de loop van de 19e eeuw de krans geabstraheerd wordt tot een cirkel zijn we weer terug bij de zon, waar de krans oorspronkelijk uit voortgekomen is.

En zo is de cirkel weer rond.  ;-)