Jacobsstaf

 

 

Nog een ander Zaans symbool is de Jacobsstaf, die om een voor mij nog onduidelijke reden zo heet, maar ook vaak met de Neptunus-drietand wordt aangetroffen.

 

Zaandijk: Bovenlicht met haan, en voorts: vrnl. hoorn des overvloeds, Neptunusdrietand en Jacobsstaf

 

De Jacobsstaf is een oud navigatie-instrument, dat vroeger gebruikt werd om 's nachts op zee te bepalen, waar je ongeveer bent. Door de verschuifbare dwarslatjes zo in te stellen dat je zowel de poolster als de horizon langs de uiteinden van de staf in het oog had, kon je op de staf zelf je hoogtegraad aflezen en zo wist je hoe dicht je bij de evenaar of poolcirkel was. Hij was ongeveer een meter lang. 

 

 

Jacobsstaf gerestaureerd exemplaar uit VOC-schip

Jacobsstaf *A.C* (maker: Abraham Cabeljou) gegraveerd: 1653.

Dit exemplaar (donker hout - midden foto) is een van de oudste ter wereld en kwam dan ook niet helemaal compleet boven water: de dwarslatten zijn nieuw aangebracht. Dit instrument was in de tijd van Abel Tasman een zeer belangrijk navigatie-hulpmiddel ter bepaling van de geografische breedtegraad (middaguur), o.a. met behulp van de zon. (Overgenomen met foto's van site www.abeltasman.org).

Op een oude gravure zien we hier ook een soort Jacobsstaf.

jacobsstaf op oude gravure

Op zee werd het instrument gebruikt om de hoogte van de zon of de sterren te bepalen. De dwarsstok werd zodanig verschoven dat de ene kant een ster aanwees, de andere de kim aanraakte. Op de schaalverdeling kon de hoogte dan worden afgelezen.[1] Een nadeel was dat de navigator tegen de zon in moest kijken. Om dat te ondervangen werd een beroet glaasje aan het uiteinde bij het oog bevestigd.

 

Voor de zeevaart werd het instrument waarschijnlijk in de 16e eeuw geïntroduceerd. Vooral in Holland is het lang in gebruik gebleven, tot in de 19e eeuw.  Het was de voorloper van de sextant.