Huismerken

 

Toen de mensen nog niet konden schrijven was er al wel behoefte aan een persoonlijke handtekening. Die oude handtekeningen uit de analfabetische tijd zijn nog volop te vinden voor wie er oog voor heeft:

We vinden ze op wapenschilden, grafzerken, onder notariële acten, als steenhouwersmerken, als zilvermerken of als watermerken in papier.

En soms ook gewoon als graffiti op plekken van verveling. Ze moeten makkelijk te krassen zijn en bestaan daarom uit rechte lijntjes. Een enkele keer ook wel uit gebogen lijntjes of uit beelden. 

Toen de bevolking nog grotendeels analfabeet was en er ook geen andere manier van schrijven was dan tekens in hout of steen krassen, bestonden zulke tekens logischerwijs uit rechte streepjes. Boeren konden er vroeger het vee mee brandmerken of hekken en gereedschappen mee merken. 

Soms vraagt men zich af of er verwantschap is met runen, maar dat komt enkel doordat de manier van krassen op elkaar lijkt. Daardoor krijg je tekens die wat op elkaar lijken. Het is niet onmogelijk dat een bekend en sprekend runeteken door een familie gekoesterd werd. 

Overleed de vader, dan kon de zoon het huismerk voortzetten, doorgaans door er een lijntje aan toe te voegen. Zo was de inboedel ook makkelijker op zijn 'naam' te zetten.

De term huismerk is wat misleidend. Het is een germanisme. Oorspronkelijk heette het in onze taal: een handmerk.

Haus heeft in het Duits meer de betekenis van familie/gezin. Zo kennen wij nog het Huis van OranjeWat de Duitsers Hausmarken noemen, heet in het Engels Merchant's marks, in Frankrijk Marques de famille.

 

Schermerhorn

Achterste kerkbank in Schermerhorn

 

Op de foto's boven en onder zien we huismerken in de vorm van graffiti. Elke man liep vroeger al van jongs af aan met een zakmes op zak.

Uit verveling werd het eigen huismerk in de kerkbank of een schot gesneden. Deze voorbeelden zijn te vinden in de Grote Kerk van Schermerhorn. 

 

Schot met huismerken in de kerk van Schermerhorn

 

Utrecht: Domkerk

De timmerlieden hebben hun merk aan het gebouw toevertrouwd. De totale verzameling bedraagt maar liefst 78 huismerken.

 

Huismerken van timmerlieden in de domkerk te Utrecht

 

Ook steenhouwersmerken vallen meestal onder de huismerken, aangezien het figuratieve handtekeningen zijn. Als een steenhouwer een blok steen gehouwen had, zette hij zijn merk erop, als teken dat het zijn werk was en hij er voor betaald wilde hebben.

Stoepstenen in onze oude binnensteden vertonen ook nog soms zulke merktekens op de zijkant. 

 

Martinitoren te Groningen: steenhouwersmerk (foto RvCE)