Hoorn des overvloeds (Cornucopia)

 

 

 

19e eeuwse deuren in Roermond (Swalmerstr)

 

We zien de hoornen des overvloeds vaak aan gevels om welvaart uit te stralen of te hopen op meer welvaart.

 

Harlingen: begin 19e eeuw: onder de ovale cartouche de beide hoornen des overvloeds

 

Al in de prehistorie worden hoorns van dieren gebruikt als drinkgerei of om er vloeibare substanties in te bewaren. Een andere functie is muziekinstrument, maar die doet hier nu niet ter zake.

 

Keizer Elegabalus 220 AD: munt met Fortuna met cornucopia

 

Nogmaals Elegabalus, nu met Liberalitas , dragend de cornucopea en een abacus (=telraam)

 

De cornucopia (ook wel: cornucopeia of cornucopea) is in de Romeinse oudheid een attribuut van FLORA of FORTUNA en een symbool van onuitputtelijke overvloed, rijkelijk gegeven aan stervelingen. Vaak voorgesteld als een geitenhoorn, waaruit fruit en andere verfrissingen eindeloos blijven stromen.

Fortuna is hier te zien op een munt van keizer Elegabalus, die naar vier jaar Keizerschap in 222 werd vermoord. Fortuna heeft hem niet zo erg geholpen. Hij maakte het ook wel erg bont. Dit vond ik ergens op internet:

 

But neither matched Elegabalus, who began his rule at the age of fourteen in 218, after having been raised in Syria as a priest of Baal.  He entered Rome amid Syrian priests and eunuchs, dressed in silks, his cheeks painted scarlet and his eyes made up.  

Various Roman historians say that he assembled the homosexuals of Rome and addressed them garbed as a boy prostitute; put on a wig and solicited at the door of a brothel; tried to get doctors to turn him into a woman; offered himself for buggery while playing the role of Venus in a court mime; kissed his male favorites’ genitals in public and, like Nero, formally married one of them...

Elegabalus erected in Rome the great phallic asherim which the Hebrew kings had kept trying to purge from their land (Karlen:62).

 

Zelfs in onze verlichte tijden van de 21e eeuw zou dit nog ondenkbaar zijn voor een regerend vorst of president.

Op de munt hierboven zien we hem met Liberalitas. Dit was niet echt een godin, maar meer een gepersonifieerde waarde, die de Romeinen hoog achtten. In dit geval: Generositeit, het royaal zijn met giften jegens de bevolking. En ook dat heeft hem dus niet mogen baten.

 

Zeus als baby krijgt uit de cornucopeia te drinken; Relief 130 AD: Vatikaanmuseum

 

In de Griekse mythologie zijn er twee verhalen over de cornucopia.

Het eerste verhaal speelt zich af op het eiland Kreta. Toen Zeus geboren was stuurde zijn moeder hem naar Kreta, omdat ze bang was dat zijn vader Cronus hem anders zou opeten. De dochters van koning Melisseus namen de schone taak op zich en hingen hem in een wieg aan een boom, zodat niemand hem zou kunnen vinden in de lucht, op de grond of in de zee. De geit Amalthea, in feite een nymf, zoogde het kind. Uiteindelijk brak Zeus een van de hoorns van de geit af en gaf de hoorn een heel bijzondere kracht: de hoorn liet zich vullen met alles wat de bezitter maar zou wensen.

Als dank gaf hij de hoorn aan de dochters van de koning en vanaf dat moment werd de hoorn een symbool voor overvloed. Wie hem bezat zou nooit honger lijden.

Het andere verhaal speelt op het vaste land van Griekenland bij de grootste rivier van het land: de Achelous.  Daar vocht Hercules met de riviergod Achelous, een heftige strijd uit om de jonge Dejanira, de schitterende dochter van koning Oeneus van Calydon.  

Tijdens het gevecht veranderde de riviergod steeds van gedaante. Eerst veranderde hij in een slang en daarna in een woeste stier. Toen Achelous een stier was, brak Hercules hem een van zijn beide hoorns af.

De Najaden ( waternymfen) ontfermden zich over de hoorn en vulden hem met geurige bloemen. Later kreeg de godin van de overvloed Copia de hoorn en in haar bezit kreeg het de naam hoorn des overvloeds. Hercules won overigens het gevecht en trouwde Dejanira en zij kregen overvloedig veel kinderen. 

 

Voor de Grieken was het duidelijk dat deze mythe sloeg op de kronkelende rivier (de slang), die zich een weg baande door het land van Dejanira. Als de rivier opzwelt, treedt hij buiten de oevers en zoekt zich een uitweg en krijgt als het ware hoorns. Als Hercules deze zijtak indamt, wordt het vruchtbaar land waar bloemen kunnen groeien.

Rome: riviergod met hoorn des overvloeds

 

Rome: riviergod met hoorn des overvloeds

 

De cornucopia komt niet alleen op kleine muntjes voor, maar ook in het groot bij levensgrote riviergoden in Rome. Zie foto's hierboven en onder. Een verwijzing naar de mythe van Hercules misschien?

 

Porta del populi in Rome: 2 cornucopia's

 

De porta del populi (16e eeuw)

Cesare Ripa (1560-1622)

Het boek Iconologia van deze Renaissancistische Italiaan uit begin 17e eeuw is van enorme invloed geweest op kunstenaars (dichters, beeldhouwers, schilders, redenaars) in de daarop volgende eeuwen. In dat boek staan de menselijke deugden, ondeugden, passies, kunsten en wetenschappen beschreven en afgebeeld als goden of godinnen met de typische symbolen die daar bij hoorden. Hiertoe baseerde Cesare zich op Egyptische, Griekse en Romeinse voorstellingen.

Er zijn in de Nederlandse vertaling van Dirck Pers uit 1644 maar liefst 151 houtsneden, waarvan hieronder een paar te zien is, aan de tekst van Iconologia toegevoegd.

 

Algemene gelukzaligheid: met cornucopia en caduceus gewapend

 

Overvloed: rechtopstaande hoorn des overvloeds

 

De cornucopia in ons land

 Waar komen we de cornucopia bij ons tegen?Hierboven draagt de Amsterdamse stedemaagd bovenop het Paleis op de Dam hem op de rug. Helaas niet te zien vanaf de begane grond.

 

A'dam: de stadsmaagd (Fortuna) met cornucopia op de rug, in haar handen: de caduceus en een zegetak

(foto: Patrick Ward in boek: Amsterdam v. H. Koning)

 

Hieronder zien we er twee in een bovenlicht in Dirksland. Hoewel de Amsterdamse stedemaagd er maar eentje draagt, zien we ze toch het meest als duo aan de gevels.

 

Dirksland: 20e eeuws

 

We zien hem ook erg fraai boven de poort van de oude Amsterdamse Munt. De foto toont er een van de twee. De andere is naar links gekeerd. Daar zijn ze natuurlijk met geld gevuld.

 

De lommerd of A'damse bank van lening (17e eeuw): geldstukken rollen uit de hoorn des overvloeds hier om een tekst te typen.

 

In bovenlichten

 En hij komt ook nog al eens voor in 19e eeuwse bovenlichten.

 

Amsterdam: NZ-Voorburgwal: De hoorn hier symmetrisch rechtopgezet: 19e eeuw

 

En dan in Arnhem in het openluchtmuseum een snijraam in stijl van Lod XVI met vergulde hoornen. Maar vermoedelijk gemaakt in de 19e eeuw.

 

Arnhem: Openluchtmuseum: Zaans huis met bovenlicht uit 19e eeuw (?)