Festoenen

 

 

Griekse sarcofaag van Kreta (uit Griekse oudheid tussen 400 en 100 BC)

 

Hellenistische tijd

Al in de Griekse klassieke tijd sinds 400 BC werden er al festoenen van bloemen-, fruit- en schelpenslingers uitgehouwen en gesneden en als ornament gebruikt voor tempels, belangrijke gebouwen en sarcofagen. We mogen aannemen dat ze al heel vaak in natura werden gemaakt, maar door hun vergankelijkheid werd het een uitdaging voor kunstenaars om ze in hout en steen na te maken. Alleen de stenen overblijfselen zijn daar nu nog een getuige van. Vaak werden ze gecombineerd met schedels van offerdieren. 

 

Romeinse tijd

Dit gebruik werd door de Romeinen overgenomen. In de tijd van keizer Augustus (regering van 27BC tot AD 14) zien we vaak een combinatie van de festoen met de stierenschedel of een leeuwenschedel.

 

Onderstaande zwart-wit plaatjes vond ik op de site:

http://www.uark.edu/ua/metis2/zanker/zanker_txt.html

 

Bucranium van het Forum Romanum, omhangen met een dunne festoen

 

Romeins marmeren altaarfront uit 13-19 BC op de Ara Pacis Augustae 

 

In het Latijn is sprake van een bucranium, wat letterlijk wil zeggen: runderschedel. Het was een typisch versieringselement op het fries van oude klassieke tempels en een herinnering aan het offeren van stieren in de tempel.

De schedel werd vaak tezamen afgebeeld met guirlandes. Soms behing men de stierenkop ermee. Later gingen deze guirlandes een meer eigen leven leiden.

 

Rome: marmeren voetstuk met stierenkop; tijd van keizer Augustus (overleden 14 na Chr.)

 

Kennelijk werden van de geslachte stieren de schedels uit eerbied ter 'versiering' opgehangen, zodat de heilbrengende kracht nog langere tijd kon blijven doorwerken. `

De stieren werden geslacht in een ritueel voor het front van de tempel. Het volk kon toezien hoe het dier de genadeklap met de bijl kreeg.

 

Rome (tijd keizer Augustus):zilveren kom met festoen aan de tempel tijdens stierenoffer

 

Renaissance in Europa

Met de komst van de Renaissance zie je de festoenen weer opnieuw in de kunst verschijnen. De putti achter de festoenen dragen overigens een paar hoornen des overvloeds.

 

Altaar-retabel door Andrea Mantegna, Verona 1459

 

Onze mooiste barokke festoenen

 Aan de Middelburgse Oostkerk hangen de prachtigste barokke festoenen, die ik tot nu toe ben tegengekomen.

Dit is een van de vier 8-hoekige protestantse kerken uit de 17e eeuw, die Nederland rijk is. 

De bouwplannen waren van 1644. Pieter Post uit Den Haag was gevraagd voor advies. Als architect werd gevraagd Bartholomeus Drijfhout, maar die stierf in 1649, een jaar nadat er met de bouw begonnen was.

Daarna nam de Leidse stadsarchitect Arent van 's Gravenzande het over. Hij maakte een nieuw ontwerp. Toen het gebouw half af was, rebelleerde de Middelburgse stadsbevolking tegen de extra belastingen, die er geheven werden om de kerkbouw te betalen. De gemeentelijke overheid dacht iedereen mee te kunnen laten betalen, aangezien toch iedereen in de stad geacht werd protestant te zijn. Men moest het toen hebben van vrijwillige bijdragen. Van 1652-1655 lag daardoor het werk stil.

De gemeentelijke overheid wilde het gebouw toch af hebben en er werd opnieuw belasting geheven. In '62 stierf van 's Gravenzande. Toen lag de bouw weer een tijd stil. Maar uiteindelijk kwam het in 1667 toch helemaal af.

Er lagen hier dus 23 jaar tussen het eerste plan en de oplevering.

 

Middelburgs eerste protestantse kerk: classicistische bouwstijl

 

Helaas heb ik nog niet een naam weten te achterhalen wie de fenomenale beeldhouwer is geweest van de schitterende festoenen.

Ik zal ze hieronder laten zien.

 

Het 1e Schelpenfestoen

 

Het 2e Schelpenfestoen

 

Het 1e Knekelfestoen

 

Het 2e knekelfestoen

 

Het 1e bloemen en vruchtenfestoen

 

Het 2e bloemen en vruchtenfestoen

 

Schelpen, bloemen, vruchten, zaden en noten vormden de bestanddelen van de festoenen in de Barokke Classicistische tijd.

 Memento mori

Daarnaast werden ook knekels en schedels gebruikt als bestanddelen van een ornament. "De mens moet zich terdege bewust zijn van zijn sterfelijkheid (dat was je in die tijd toch al wel) en zijn oog richten op een eeuwig heil. En dat vraagt om een rechte levenswandel."

Deze gedachte verklaart zo ongeveer, waarom ook protestantse kerken deze ornamenten toelieten. Het kort maar krachtige latijn kan het in 2 woorden zeggen: memento mori: denk eraan dat je sterfelijk bent.

Door kunstkenners worden deze kunstuitingen met skeletonderdelen overigens gerangschikt onder Vanitas, wat vertaald kan worden met zinloosheid.

 

Leeuwarden

 De festoenen van het Prinsessehof te Leeuwarden.

 

Leeuwarden: Het Princessehof: festoenen afgewisseld met cherubijntjes

 

Den Haag: paleis Noordeinde

 

Paleis Noordeinde te Den Haag

 

Nogmaals Leeuwarden

 Een restauratie in de oude Lod XIV stijl.

 

Leeuwarden: festoenen in 20e eeuw gerestaureerd in Lod XIV-stijl

 

Hierboven nog wat meer voorbeelden van de Lod. XIV-stijl. We zien een voorkeur om ze boven de ramen te positioneren. 

 

Harlingen

 Ook klokgevels werden versierd. Soms ligt er een festoen over de bovenrand.

 

Harlingen: festoen over de rand van de klokgevel