Donderbezem

uit: Ton de Joode: Folklore in het dagelijks leven

 

Angst voor bliksem en ander onheil

 De mensen in vroeger tijden hadden heel wat geluk nodig om enigszins aangenaam door de tijd te komen. Pijn, dood, verderf en rampen lagen continu op de loer. En aangezien men niet, zoals nu, de oorzaak kende van ziekten en rampen, werden ze toegeschreven aan demonen en geesten. Wezens, die je  maar het liefst ver van je huis en haard hield. En wat er was aan kennis, was bekend uit oude overlevering. 

Sedum oftewel huislook, dat ook wel donderbaard genoemd werd, liet men op het dak groeien, waar het zou beschermen tegen blikseminslag, maar het hielp daarbij ook nog eens tegen kiespijn. Op zich zal een dikke vetplantenlaag op het dak best bescherming tegen vuur hebben gegeven.

Maar ook de bezem, het instrument waarmee je de vuiligheid uit je huis bezemde of iemand mee achterna kon zitten om hem een pak rammel te verkopen, kon de kwade geesten van huis weghouden.

Bezems werden met dit doel soms opgehangen tegen de gevel. Bossen stro werden in nog oudere tijd op het rieten dag gelegd als afweer.

 

Altengamme a/d Elbe: donderbezem in steen

 

Op de foto hierboven zien we aan deze vakwerkboerderij in Altengamme (bij Hamburg) een bezem, gemetseld in de muur.

Met welke bedoeling: vermoedelijk: het weghouden van geesten en demonen en het beschermen tegen blikseminslag.  

Hagalrune, symbool van de donderbezem

Muurteken in Elburg

 Het teken op de muur van Elburg, de Oudnoorse hagalrune, staat ook bekend donderbezem.  De donderbezem als teken zou nog teruggaan op het Germaanse geloof in Donar, de god van de donder. Zoals hier op de middeleeuwse stadsmuur kunnen we het ook nog op vakwerkhuizen in Twente tegenkomen.

De donderbezem kan ook voorkomen als een metalen muuranker in de vorm van een hamer (omgekeerde T). Muurankers zoals bovenaan de poort kunnen ook gewoon een functionele vorm hebben. Het is hier wel erg aantrekkelijk om er afwerende X-figuren in te zien.

Vischpoort Elburg stadszijde: muurteken links op de stadsmuur

Vischpoort Elburg stadszijde: hagal-rune 

 

Ootmarsum: oud muurteken aangebracht bij restauratie

 

donderbezem

Topgevelteken

 Maar de donderbezem werd ook als topgevelteken aangebracht. We zien dit op tal van plekken in ons land. 

Donderbezemmotief (19e eeuw) uit Buurse (gem. Haaksbergen). Het origineel wordt bewaard in het Rijksmuseum te Enschede. Deze donderbezems zouden ook wel eens verband kunnen houden met de latere levensbomen. 

Eigenlijk is het heel onduidelijk, wanneer een topmakelaar (want zo heet zo'n houten paal/lat) een donderbezem genoemd kan/mag worden. Iedereen roept maar wat.

Het is geen vaststaand motief. Je komt de donderbezem als makelaar in allerlei vormen tegen. Offergave? 

De korenaar (nog het vaakst donderbezem genoemd) zou nog wel eens verband kunnen houden met de strobossen, die ooit op het dag gelegd werden. Het draait mogelijk om dezelfde offergave: een bundel graanhalmen, om de goden gunstig te stemmen.

Dan kan ook de bezem een verre afgeleide zijn van die graanhalmenbundel.

 

Huisgeest

Bij het bouwen van een huis werd een "bouwoffer" gebracht, omdat dit geluk brengt, meestal gebeurde dit in de vorm van een munt die onder de fundering of de drempel wordt gelegd.
        Ook geloofde men dat elk huis een goed "huswicht" (huiswicht, huisgeest) bezit, die het gezin zou beschermen tegen onheil. Bij het verhuizen nam men dan ook plechtig afscheid van de oude geest en probeerde men de geest van het nieuwe huis gunstig te stemmen.
 
Hieronder een voorbeeld van een muuranker in T-vorm. Met de hagalrune in het metaal aangebracht.

 

Kortessem: hoeve Dessener