Adelaar

 

Rotterdam: Het Schielandshuis: adelaar boven de entreepartij

 

Een lange geschiedenis

Bovenstaande foto is een beetje een zoekplaatje, maar na even goed kijken is de arend als wapendrager, boven de kroon, hier wel te onderscheiden. Deze adelaar bevindt zich boven de voordeur van het Schielandshuis in Rotterdam met het gekroonde stadswapen in zijn klauwen en zijn vleugels er beschermend over heen uitgespreid.

 De adelaar heeft een enorme lange culturele trektocht achter de rug.

Voor hij bij ons opduikt in de heraldiek, in de tijd van de kruistochten (ca 1200), is hij al bekend bij de Germanen, bij de Romeinen & de Grieken en bij de oude Oosterse beschavingen.

 

Adelaar in Haarlem als console onder de kroonlijst

Amsterdam: zijstr. v. Kalverstraat: adelaar draagt wapenschild met caduceus

Zonnedier

De arend of adelaar is een dier dat door de tijden heen in verband is gebracht met de hoogte, de hemel, de zon, het spirituele.

In de Egyptische hieroglyfen staat de adelaar voor de letter A, en staat dan voor de levenswarmte, de oorsprong, de dag. Van de adelaar nam men aan dat hij leeft in het volle licht van de zon. Een zonnedier, het dier van de dag.

Daarmee werd hij de tegenpool van de nachtvogel bij uitstek: de uil. Volgens dierenboeken uit de oudheid kon hij zonder knipperen in de zon kijken.

 

Teken van het oppergezag (imperium)

De arend is een mannelijk symbool, dank zij zijn rol als roofdier/leeuw van de lucht. Het moet al van ouds bij stammen overal ter wereld een sterk totemdier zijn geweest en in de loop van de tijd verbonden zijn geraakt met de hoogstgeplaatsten van het volk: een koninklijk/keizerlijk teken.

 

indiaans opperhoofd

Niet alleen bij ons (Voor-Azie en Europa), maar we zien hem ook een bijzondere rol gegeven bij de volken van Azië, bij Noordamerikaanse indianen en bij de grote oude culturen van Midden- en Zuid-Amerika, zoals de Azteken.

De vogel wordt dan vooral geassocieerd met macht en oorlog. Wat de leeuw op de grond is is de arend in de lucht.

Een indiaanse opperhoofd is met zijn hoofdtooi 'vermomd' als adelaar. Kracht en macht van de adelaar vloeien over op het stamhoofd.

Midden-Oosten

De oude culturen kenden de adelaar dus al een zeer voorname plaats toe. Zijn vervaarlijke bek, wild rollend ook en scherpe klauwen duiden op strijdvaardigheid en weerbaarheid, voordurend gereed tot aanval en verdediging.

Dit geldt zeker ook voor het Midden-Oosten, waar de bakermat ligt van onze beschaving. Op vanen en vaandels van de Perzen werd hij al afgebeeld.

Een fragmentarisch bewaard verhaal uit het Oude Babylonië, vertelt het verhaal van de hemelvaart van ene koning Etana, die door een adelaar op zijn vleugels gedragen wordt en omhoog gevoerd wordt. De arend geleidt de zielen naar de onsterfelijkheid.

 

Soemerische voorstelling: Etana rechts op vleugels gedragen

 

Grieken en Romeinen

Hij vloog hoger dan elke andere vogel en daarmee demonstreerde hij goddelijke majesteit. De Grieken koppelden hem dan ook aan Zeus, de Romeinen aan Jupiter

Zeus met arend en bliksem

Maar hierdoor is hij ook verbonden met het andere wapen van deze goden: de bliksem. Dit zien we ook op Macedonische munten en aan het Romeinse signum (zie tekst onder). Als compaan van Zeus was de adelaar de houder en bewaker van de bliksem. vermogen om te vliegen en te fulmineren, op te stijgen om daarmee te domineren en minder sterke krachten te vernietigen, is de belangrijkste karakteristiek van alle adelaarssymboliek. (J.E. Cirlot: A dictionary of symbols).

 

Bij de begrafenis van Romeinse keizers liet men een adelaar opvliegen, die de tot de goden opstijgende ziel zou symboliseren. 

Er zijn dwarsverbindingen met de feniks, want ook de adelaar zou zich kunnen verjongen o.a. door een drievoudige onderdompeling in het water. Vandaar de afbeelding op christelijke doopvonten. Ook werd er wel een verband gelegd met de hemelvaart van Christus.

De adelaar die recht op de zon afvliegt, staat dan symbool voor de opstanding en hemelvaart van Christus.

voorbeelden van een Romeins legioenssignum

Als doder van slangen en draken staat de adelaar symbool voor de overwinning van het licht op de duistere machten.

 

Op vleugels gedragen

Er zijn gotische gebrandschilderde kerkramen, waarop de adelaar zijn jongen op de vleugels draagt. Ook dit verwijst naar bepaalde bijbelpassages.

Het verhaal ging, dat als een arendsjong voor het eerst het hoge nest verlaat, dan vliegen de ouders in de buurt om de jonge vogel zo nodig op te vangen op de vleugels, mochten zijn krachten nog wat te kort schieten.

 

Romeinse legioenssoldaat met aquilifer

De Romeinse legioenen droegen een adelaar met gespreide vleugels als symbool op hun vaandel (signum).

Soms hield hij daarbij Jupiters bliksem in zijn klauwen en werd omgeven door een krans van gevlochten laurierbladeren.

De drager van het signum had een zeer verantwoordelijke taak. Hij verdiende 2 keer zo veel als een gewoon soldaat. Als het signum in handen viel van de vijand zou het leger ontbonden raken en stuurloos worden.

Aan de top van de standaard, bij de adelaar, is een balk met de inscriptie: SPQR, wat staat voor Senatus PopulusQue Romanus: (de Senaat en het volk van Rome).

Hij bleef deze signum-functie vervullen tot onder Constantijn de Grote (312), die de met het Christusmonogram versierde banier invoerde, waardoor het adelaarssymbool geleidelijk werd verdrongen.

Napoleon I was groot vereerder van het oude Rome en hij nam de adelaar dan ook op in zijn keizerlijk wapen.

 

munt uit tijd van Marcus Antonius (32-31 BC) met adelaar tussen 2 signi in

 

Symbool van de evangelist Johannes

 De vier evangelisten hebben alle een symbool ,dat ontleend is aan het boek Openbaringen, waarvan de auteur het weer ontleend heeft aan Ezechiel 10:14. Zie hiervoor   De 4 dieren van de evangelisten.

Bij Johannes de Evangelist hoort de arend, vanwege zijn wijdse blik over verleden, heden en toekomst.

 

Middelburg: Oostkerk. Fraai voorbeeld van vroeg-protestantse kerkenbouw 

Adelaar boven deur van 8-hoekige Oostkerk in Middelburg. Let eens op het skelet in het tympaan

De protestantse kerk van Middelburg is een juweeltje als het gaat om de festoenen, die rondom te bewonderen zijn. Op andere plaats op deze site heb ik daar nog aandacht voor.

 

Amsterdam-Herengracht: tympaan met eenkoppige adelaar

 

Amsterdam-Herengracht: tympaan met eenkoppige adelaar

 

Middeleeuwse voorstelling Yggdrasil

Alwetend en alziend

 In de Germaanse mythologie zit de adelaar boven in de top van de wereldes Yggdrasyl, vanwaar hij alles kan zien en opmerken. Aan de voet van de wereldboom knaagt de slang Nidhöggr, terwijl een eekhoorntje ijverig langs de stam op en neer holt om de communicatie van de ruzie tussen de adelaar en de slang gaande te houden. 

Ook Odin bedient zich wel van de adelaarsgestalte als hij zich snel uit de voeten wil maken. Volgens de Edda staat er aan het einde van de hemel een grote reus in de gedaante van een adelaar. Als deze met zijn vleugels klapwiekt, komen de winden over de mensen. 

 

Byzantium

 Net als de leeuw kwam ook de adelaar naar ons toe vanuit het Oosten.  In de oude Oosterse kunst was de tweekoppige adelaar al lang bekend. De Byzantijnse keizers voerden in hun heraldisch wapen deze dubbele adelaar van goud op een veld van keel (= rood).

Na het uiteenvallen van het Oost-Romeinse rijk werd de dubbele adelaar gevoerd door die vorsten, die meenden aanspraak te mogen maken op de erfenis van Byzantium. Zo zien we hem bij Russische en Servische vorsten.

Zo belandt hij ook in het Rooms-Duitse keizerrijk.

Frederik II met naast zich een adelaar

Keizer Sigismund (1411-1437) met 2 wapens

Duitsland

Dan zien we, dat Frederik II (1194-1250), de kleinzoon van Frederik I Barbarossa (= de stichter van het Heilige Rooms-Duitse Rijk) en vader van keizer Maximiliaan, als koning (van Duitsland en Sicilië) eerst een eenkoppige adelaar voert, terwijl hij later als keizer de twee-koppige in zijn wapen opneemt. Kennelijk werd dat sindsdien de regel.

 

Keizer Sigismund besluit rond 1430 om de dubbele adelaar tot rijkssymbool van het Heilig Duitse rijk te maken. Sinds die tijd is er tot de opheffing van het Rijk in 1806 weinig aan het wapen veranderd. Alleen hebben heraldische tekenaars wel eens wat attributen, zoals een scepter, zwaard of rijksappel toegevoegd.

Standaard van Frederik II, als koning van Duitsland en Sicilië met eenkoppige adelaar

 

Wapen van Frederik II, getekend door Mattheus van Paris

Rijkswapen van het Heilige Rooms-Duitse Rijk

 

Wapen van het keizerrijk Oostenrijk

De naoorlogse bundesadler van Bonn

Symbool van het huidige Duitsland: Rijksdag te Berlijn.

Aangezien Maria, de dochter van hertog Karel de Stoute, getrouwd was met keizer Maximiliaan, vervielen bij de dood van Karel in 1477 onze (Bourgondische) gewesten aan de Duitse keizer.

De Zeven Provincien zouden in 1579 in Utrecht de Unie oprichten en in 1582 zweert men bij monde van Willem de Zwijger de koning van Spanje af en gaat de Republiek een soeverein bestaan leiden.

 Dit verklaart, hoe ook in ons land een tijdlang de dubbele adelaar kon voorkomen, als verwijzing naar (of herinnering aan) de Habsburgse keizers: Maximiliaan, Philips de Schone of Karel V.

 

Amsterdam

 Als eerbetoon of dank voor verkregen rechten zijn boven deze zijingang van de Oude Kerk de keizerlijke wapens van de keizers Maximiliaan en Philips de Schone aangebracht. In het linker is de dubbele adelaar zichtbaar.

 

Amsterdam: Oude Kerk: wapens van Maximiliaan en Philips de Schone

 

Amsterdamse gevelsteen met gekroonde 2-koppige adelaar

 

De Friese adelaar

In Friesland treffen we een zwarte adelaar aan, die, als de helft van een tweekoppige, de rechterhelft van het wapenschild inneemt, In Friesland (en langs de hele Noordzeekust van WestFriesland tot in Denemarken) zien we dit symbool veel op de wapenschilden van Friese families. Hij wordt wel de halve Friese adelaar genoemd. 

Toch is de Friese adelaar als wapendier niet zo oud als vaak wordt gedacht. Er wordt vaak gezinspeeld op de connectie die er zou zijn met de Habsburgse keizers, die aan Friese edelen deze halve adelaar zouden hebben gegund in hun wapenschild om hen met hun loyaliteit aan de kroon te binden. Maar daar zijn totaal geen bewijzen voor.

De oudst bekende wapens met de adelaar stammen uit de vroege 16e eeuw.  Pas na het eerste kwart van de 16e eeuw werd het "vrije" Friesland met plichten en rechten opgenomen in het Heilige Rooms-Duitse rijk. .

De adel in Friesland heeft deze halve adelaar niet gevoerd en daarmee is dat veronderstelde verband met de keizer dus ook op losse schroeven komen te staan.

Wapenschild met de Friese adelaar

Maar in de 17e eeuw werd de halve adelaar wel populair bij de Friese boerenfamilies en burger-notabelen.  In de 18e eeuw wordt het gebruik van het symbool zo wijdverspreid, dat terecht gesproken kan worden van de Friese adelaar.

 

Den Bosch

Gebouw Markt 11, met op het dak de kopie van de zwarte arend.

 

De zwarte arend is een begrip in Den Bosch. Ooit keek hij uit over de Markt vanaf een pand in de buurt van het stadhuis. Nu staat hij in de tuin van sociëteit Amicitia/De zwarte arend aan de Peperstr 15.  Een kunststof-kopie heeft nu zijn plekje op het dak van Markt 11 overgenomen.

Ooit had je daar twee panden naast elkaar: naast de zwarte arend had je aan de rechterkant de witte arend. De zwarte arend was een kroeg, die de dubbele Habsburgse adelaar als uithangteken had.

Van taverne in de 16e eeuw werd het in de 18e eeuw een wijn en koffiehuis en vanaf 1782 werden beide panden eigendom van een sociëteit. De leden waren protestant en oranjegezind. Na de Franse tijd ontstond een nieuwe sociëteit in de zwarte arend en die nam ook de naam daarvan over. 

 

Den Bosch: de zwarte adelaar

Amsterdam

Amsterdam: pand aan het Rokin (1664) met adelaars als klauwstukken

 

Op dit pand aan het Rokin heeft de beeldhouwer van de jaartalsteen een 'foutje' gemaakt. Hij heeft de D omgedraaid. In de klauwstukken zitten adelaars, die wapenschilden dragen. Op het linker wapen is nog weer een halve adelaar afgebeeld.

 

detail adelaars als klauwstukken (17e eeuw)