Acanthusblad

 

Kreta: brokstuk van tempelgebouw te Rethimnon (Kreta)

 

De geschiedenis van het Acanthusblad lijkt in Griekenland te beginnen. Het is daar een inheemse plant. Hij heeft nog de meeste bekendheid gekregen door de met Acanthusbladeren versierde Corinthische zuilen.

 

Acanthus mollis in mijn tuin in Zoetermeer

Blad van Acanthus mollis

In de 4e eeuw voor Chr. begon men in Griekenland grote en kleine bladeren van planten toe te voegen aan de nogal geformaliseerde motieven die aan oud-Egyptische lotus en het palmet waren ontleend. Dit betrof bladeren van de wijnrank, de klimop en de acanthus.

 

Meer planten komen voor acanthusmotief in aanmerking

 

Tegenwoordig wordt er meer aan getwijfeld of de acanthus wel echt aan de basis van het ornament heeft gestaan, dat later deze naam heeft meegekregen. Er zijn meer planten in de Griekse regio, die daarvoor in aanmerking komen. 

 Zo kwamen we op Kreta vlakbij een tempelfragment met acanthusmotief een plantje tegen, dat nauw verwant is aan koolzaad, met eveneens overeenkomsten met het acanthusmotief. Bijgaande foto laat het blaadje zien.

De Romeinse architect Vitruvius schrijft in de 1e eeuw voor Christus een verhaal over het ontstaan van het Corinthisch kapiteel.  Daarin vertelt hij hoe de beeldhouwer Kallimachos bij het graf staat van een jong meisje. Op het graf staat een mandje met speelgoed. Rond het mandje krullen acanthusbladeren omhoog. Dat bracht hem op het idee voor het ontwerp van de Corinthische zuil.Ook al is dit een verzonnen legende, sindsdien is de acanthus met deze bladvorm verbonden gebleven.

 

Korinthische zuilen uit de Griekse tijd in Rethimnon op Kreta

 

Acanthusbladeren vormen een kelk en omkransen de putti (uit Wilson: 8000 years of ornamentation)

 

We zien bij dit bronzen krukje uit Pompeï dat men ook in de Romeinse tijd de symmetrische acanthus al toepaste op siervoorwerpen en gebruiksvoorwerpen. Hier ter versiering van godenkopje.

In verband met de metseltekens ( zie elders op deze site) is het interessant om te weten of hier al vuurslagen uitgebeeld zijn langs de onderrand.

 

Bronzen krukje uit Pompeï met acanthusranken en vuurslagen (?)

 

Acanthus, klimop en wijnranken verspreidden zich door het gehele Romeinse rijk als bladmotief. Niet als centraal element, maar eigenlijk altijd als bijkomende versiering. Zo kwamen ze ook in India en China terecht in de Boeddhistische ornamentiek.

Acanthusbladeren vormden vaak een soort kelk waaruit dan de langere bladeren ontspruiten. Ze zorgen voor de omlijsting van allerlei motieven. 

 

De Corinthische zuilen met hun acanthusmotief werden ook door de Romeinen gekopieerd. Op onderstaande votiefsteen uit Trier van 250 na Chr. zien we deze zuilen met acanthusbekroning en ook verder is rondom acanthus toegepast als versiering.

 

Trier 250 na Chr: Romeins votiefaltaar met acanthus versierd

 

Toen het Christendom in het jaar 380 staatsgodsdienst werd, werd de wijnrank, die geassocieerd werd met de Bacchus-orgieën, met Christus verbonden. In het Bijbelboek Johannes (XV:1) zegt Jezus: 'Ik ben de wijnstok en jullie de ranken'.

En met de wijnranken en de klimop (hartvormige bladeren) hielden ook de acanthusbladeren stand in de Christelijke ornamentiek, al kregen ze geen uitgesproken christelijke betekenis.

 

Wijnranken met druiventrossen en wijnbladeren: motief op Romeinse loden grafkist; Sidon ca. 300 AD

bron: Eva Wilson: 8000 years of ornamentation

 

klimoprank met hartvormige bladeren: motief op Griekse vaas in Italië; ca 360 BC:

bron: Eva Wilson: 8000 years of ornamentation

 

Toen de Germaans-Keltische stammen in de 5e eeuw na Chr. het Romeinse Rijk overvleugelden mengden deze symbolen zich o.a. met het Germaanse vlechtwerk. En met de christianisering van de noordelijke koninkrijken in de 6e tot 11e eeuw brengen vorsten en monniken de ornamenten naar het noorden.

Als de grote Romaanse kathedralen gebouwd worden in Frankrijk en Engeland is er al een rijk assortiment aan versieringsmotieven aanwezig met een gemengd Romeins/Germaans/Keltisch verleden.

Zeker belangrijk in dezen zijn de rijk versierde perkamenten handschriften, die door vlijtige monniken werden vervaardigd met hun schitterend geornamenteerde bladranden en hoofdletters.

 

Antiphonarium uit Cremona ca. 1480: hoofdletter, versierd met acanthus.

 

Het halve acanthusblad doet erg denken aan het palmet en soms is het volslagen onduidelijk of we nog met het een of het ander van doen hebben. Het motief gaat zijn eigen leven leiden.

 

Het waren de beeldhouwers en schrijnwerkers, die de kunst machtig waren om prachtige acanthusbladeren uit te houwen of te snijden.

De bladeren blijven een geliefd thema, maar er komt in de Renaissance (hier in de 16e eeuw) een hiernieuwde opleving van belangstelling voor de Grieks/Romeinse oudheid. Dit maakt dat de acanthus (tijdelijk) de voorkeur geniet boven de andere plantmotieven.Er wordt opnieuw gekeken naar de oude architectuur en ornamentiek en de bladeren krijgen weer iets meer van hun oude vormen terug.

Als de eerste bovenlichten in de stenen huizen verschijnen rond 1700, is (naast lood en smeedijzer) hout het gangbare materiaal en zijn schrijnwerkers de uitvoerende ambachtslieden. Zij werken met tekenvoorbeelden van mensen zoals Vredeman de Vries (elders op de site meer daarover).  

 

Communiebanken

De schrijnwerkers hadden al ervaring opgedaan met het snijden van zaken als koorbanken en preekstoelen en balustrades. Een aardig voorbeeld is te vinden in het museum Tongerlohuys te Roosendaal. Daar staat een eikenhouten communiebank uit de 17e eeuw, die, voor wat betreft de ornamentiek erg lijkt op de vroege snijramen.

 

Roosendaal: communiebank uit Nispen; 17e eeuw, eikenhout

 

Paneel van de communiebank van Nispen (17e eeuw)

 

Den Haag

Haags Gemeentemuseum: snijraam van ca. 1700.

 

Jean Lepautre: voorbeeldgravure met links en rechts verschil in de mogelijke decoratie

 

Daniel Marot: acanthusmotief in 4e kwart 17e eeuw

 

Jean Lepautre: acanthusblad in 3e kwart v.d. 17e eeuw

 

In dit voorbeeld uit een Duits interieur zien we de acanthus opgenomen in een grillig lijnenspel.  Bij ons wordt dit in bovenlichten echter niet zo gedetailleered toegepast. De simpele lijnvoering heeft dan de voorkeur.

 

Rococo-voorbeeld uit Duitsland (1750-1770)

 

Middelburg

En vermoedelijk zijn we hier al in de 19e eeuw beland. Dan krijgt het acanthusblad nog weer andere vormen. Zoals hier bij dit Middelburgse bovenlicht ter accentuering van de roeden.

 

Middelburg, bijzonder snijraam: rond rozetje met acanthusbladeren langs de roeden