Metseltekens Zuid-Holland 1.4-11

 

Leiden (Muurtoren en stadstimmerwerf)

Stadsmuur Leiden op een kaart van 1580

 

Leiden: illustratie bij kaart van Dou 1614. De Oostenrijk bevindt zich iets rechts v.h. midden

 

Leiden

 De muurtoren Oistenrijck maakte deel uit van de middeleeuwse stadsmuur van Leiden. Hij werd gebouwd aan het eind van de 15e eeuw ca. 1485. De naam Oostenrijk verwijst vermoedelijk naar Maximiliaan, aartshertog en later keizer van Oostenrijk. Een andere toren (ietsje westelijker) heette Bourgondië en verwees naar zijn echtgenote Maria van Bourgondië. 

Oorspronkelijk telde Leiden 33 van zulke verdedigingstorens in de stadsmuur. Er konden schutters in worden opgesteld. De Oistenrijck had 9 schietgaten. Aan de binnenzijde bevinden zich nog de richels waarop de schutters stonden. 

De muren zijn van baksteen in een onregelmatig metselverband en hebben een dikte van 2 meter aan de onderkant en 1.80 meter aan de bovenzijde. De plattegrond van de toren heeft de vorm van een halve cirkel. De gevel aan de Jan van Houtkade is recht. 

In deze gevel bevinden zich 2 metseltekens, namelijk 2 maal de gekruiste sleutels van het Leidse stadswapen.Van de oorspronkelijke toegangspoort zie je nog net de getoogde bovenzijde boven het huidige straatniveau uitkomen. Vroeger was de straat meer dan 1 meter lager. 

Aan de stadszijde bevinden zich in de gevel tevens twee ruitvormige blinde nissen met daarboven één in de vorm van een driepas.

 

Leiden-muurtoren: grachtzijde

 

Leiden-muurtoren: stadszijde

 

De stadsuitbreiding waaromheen de muur met torens is gebouwd vond plaats rond 1386. Maar dan is van een deugdelijke stadsmuur kennelijk nog geen sprake. Van consolidering van de vestingwerken spreekt men pas van 1462.  De Burgondie en de Oostenrijk waren als laatste aan de beurt en dateren van ca. 1486. Zo lees ik bij H.A. van Oerle. 

 Tot nu toe is het aardig uniek dat er in een muur in die tijd op zo'n vrije wijze met strekken en koppen en ook nog diagonaal ingelegd, tekens gemetseld zijn. Dit zie je normaliter pas optreden na 1600.Op de bijgevoegde oude kaarten (o.a. van 1560), van voor het ontzet van Leiden (1574), zie je dat de torens al aanwezig zijn. In tijden van oorlog sloopte men de bovenkant van de torens ( tot hoever?) om te voorkomen dat de verdedigers instortende en/of brandende dakdelen op hun kop zouden krijgen. Bouwkundig onderzoek heeft uitgewezen dat de metseltekens er al bij de bouw in geplaatst zijn.  

 

Muurtoren Oostenrijk: stadswapen 

 

Muurtoren Leiden: Dit is in Oistenrijck

 

Leiden-muurtoren: ingemetseld ruit-teken

 

Leiden-muurtoren: grachtzijde

 

En dan nog een verrassing aan de grachtzijde: een latijns kruis. Dit zal zeker nog dateren van voor 1574. Want in de protestantse tijd was het niet meer gebruikelijk om afweertekens op muren aan te brengen, zelfs geen kruis. Navraag bij de gemeentelijke bouwhistoricus leert dat ook dit teken er al vanaf het begin van de bouw in heeft gezeten.

 Voor alsnog is de vraag: waarvan is het kruis gemaakt: is het geglazuurde baksteen of blauwe natuursteen?

 

Leiden-muurtoren: latijns kruis a. d. grachtzijde

 

Leiden-muurtoren: latijns kruis a. d. grachtzijde

 

Leiden: stadsplattegrond detail 1675

 

Leiden: Stadstimmerwerf

Renaissance voorgevel stadstimmerwerf aan het Galgenwater

 

Maar ook op de Stadstimmerwerf (1612)  aan het Galgenwater ontdekte ik in de Smidssteeg bij toeval metseltekens.

 Eentje is een ruit, boven en onder geflankeerd door 2 wijdingskruisjesWeer een duidelijk voorbeeld hoe een heidens (vruchtbaarheids?)teken gekerstend moest worden om te mogen blijven toegepast. 

De andere is een duidelijke odal. De Germaanse rune, die te maken had met eigendom en bezit en rechten, die je daaraan kon ontlenen. De derde is helaas verminkt en mogelijk zijn stenen van hun plaats geweest en niet goed teruggezet. Uit wat over is en gelet op de globale vorm, is het vermoedelijk ook een ruit geweest. 

De ruit met wijdingskruisjes:

Stadstimmerwerf, Smidssteeg 1-8, Leiden: ruit-teken

 

Stadstimmerwerf, Smidssteeg 1-8, Leiden: ruit-teken

 

We zien hier onmiskenbaar een odalteken. Of men er aanvang 17e eeuw nog betekenis aan hechtte, is onzeker.

 

Stadstimmerwerf, Smidssteeg 1-8, Leiden: odal-teken

 

Stadstimmerwerf, Smidssteeg 1-8, Leiden: odal-teken

 

Stadstimmerwerf: vaag ruit-teken

 

Delen van de muur zijn gerepareerd. Toch lijkt zo'n ruit-teken met directe omgeving gespaard.

 

Stadstimmerwerf, Smidssteeg 1-8, Leiden: ruit-teken

 

Stadstimmerwerf, zijde met de tekens