Metseltekens Noord-Holland 1.5-2

 

Muiden. Hoorn, Edam, Amsterdam

 

Muiden

Van Rolde in Drenthe is bekend dat daar de Drost van Drenthe (tot 1688) de rechtspraak uitoefende in het koor van de kerk. Zolang er nog geen stadhuis beschikbaar was, zal de kerk ook onderdak geboden hebben aan de wereldlijke overheid.

Voor de gewone burger in de Middeleeuwen liepen die overheden trouwens toch in elkaar over. Trouwen deed je voor de kerk. Je kerkelijke plichten nakomen was je bewijs van goed gedrag. En zowel de katholieke kerk als de wereldlijke overheid kon tot vervolging en strafvoltrekking overgaan.

Maar heeft zo'n kruis daar eigenlijk wel iets mee te maken? Tot nu toe is daar geen bewijs voor.

 

Maalkruis aangebracht op middeleeuwse kerkmuur van de NH kerk te Muiden

 

Op de middeleeuwse kerkmuur (1425) van de St. Nicolaaskerk van Muiden (N-H) zien we een maalkruis aangebracht. Het maalkruis heeft vermoedelijk de betekenis dat het kwade geesten van een gebouw moet weghouden, zodat het beschermd wordt tegen brand, hagel, instorting en ander onheil.

 

Hoorn: de St. Ceciliakapel 

 De St. Ceciliakapel te Hoorn blijkt ook metseltekens te bezitten.  De geschiedenis gaat terug tot de stichting van een fratergemeenschap in 1385. Deze orde kreeg een huis met erf geschonken. Dit betrof de 'Moderne Devoten' oftewel de 'Broeders des gemenen levens', zoals de aanhangers van de leer van Geert Grote ook wel werden genoemd. Toen ze te kampen kregen met te weinig nieuwe intreders, werd hun huis met erf in 1429 verkocht aan het convent van de St. Ceciliazusters.

In 1435 werd de stenen St Ceciliakapel ingewijd.

In 1573 toen het Spaanse juk werd afgeworpen, vervielen de kloostergebouwen aan de overheid. 

 

Hoorn: St.Ceciliakapel

 

De muurgedeelten met de metseltekens stammen nog uit de begintijd van 1435.

 

Hoorn: St.Ceciliakapel: binnenplaats

 

St Cecilia werd patrones van de muziek en de muzikanten. Maar dat was ze in de eerste 1000 jaar van haar verering nog niet. Ze was een Romeins meisje uit de betere kringen, dat bang was om door een gedwongen huwelijk haar maagdelijkheid te verliezen.

Deze maagdelijkheid stond in de heiligenlevens wel vaker centraal als teken van totale wijding van je leven aan Christus.  En dat wist ze te voorkomen door haar a.s. man een geheimpje toe te fluisteren als hij haar ongemoeid zou laten. Hij was nieuwsgierig en zij vertelde hem dat zij een engelbewaarder had. Toen hij die wilde zien, overreedde zij hem om zich dan eerst te laten dopen. En zo gebeurde het. 

In een oorspronkelijke tekst over haar heiligenleven, stond de zinsnede: 'dat zij bad temidden van zingende mensen op de bruiloft'. Dit werd later: 'dat zij tot God bad door het orgel te laten zingen'.En zo komt het dat bijna elke muziekvereniging St. Cecilia heet. 

 

Hoorn: St.Ceciliakapel

 

Hoorn: St.Ceciliakapel: odal

 

Hoorn: St.Ceciliakapel: maalkruis

 

Hoorn

 Twee metseltekens op de gevel van dit imposante grachtenpand aan de Korenmarkt 8.  Beneden een enkel maalkruis. Daarboven in een andere uitkomende steen: een combi van ruit en maalkruis. 

 

Hoorn: Korenmarkt 8

 

Hoorn: Korenmarkt 8

 

Hoorn: Korenmarkt 8

 

Edam: de Librije

 Tegen de Grote Kerk van Edam aangebouwd, bevindt zich nog de oude Latijnse bibliotheek: de Librije. In de 16e eeuw kon men er boeken bestuderen die aan de ketting lagen.

We kennen in Nederland nog 3 van deze Librijes: naast Edam ook nog te Enkhuizen en te Zutphen.

Van deze Librije zijn ook nog wat boeken bewaard gebleven, waaronder van Erasmus, nu bewaard in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag.

Bij de ingang zien we een maalkruis. Dit werd ontdekt door Steven Maas, waarvoor zeer veel dank. 

 

Edam: Librije; foto Steven Maas

 

Edam: Librije, voorgevel

Amsterdam

 Voormalige stadspoort: Waaggebouw. 

 

Amsterdam Sint Anthoniespoort: oude middeleeuwse stadspoort: maalkruis aan de noordzijde.

 

Amsterdam: SintAnthoniespoort-Waagplein: onheilwerend kruis in de muur gemetseld

 

Anthonispoort of Waaggebouw A'dam

 

A'dam: terechtstelling bij de Waag in de Franse tijd met de guillotine

 

Drie kruisen

 Het Amsterdamse stadswapen heeft 3 maalkruisen, vertikaal boven elkaar. Men vermoedt dat het rond 1400 is overgenomen uit het wapen van ene Jan Persijn, een belangrijk heer in Amstelland. Aanvankelijk als banier, later als stadswapen.

Drie op een rij geeft wel het maximale effect. Je komt het getal 3 ook vaak tegen op gevelstenen. 

Andreaskruis 

De oude Germaanse gebu-rune X, een oud zonneteken, dat in voorchristelijke tijd een kwaadwerende betekenis had, was zo'n vertrouwd cultureel gegeven dat de kerk dit teken niet kon uitbannen. Zo verzon men de legende van het Andreaskruis. De apostel zou terechtgesteld zijn op een dergelijk kruis. Door dit verhaal te verbreiden, kon het geloof in de magische kracht van het teken overeind blijven.

De eerste gegevens over deze legende met betrekking tot Andreas komen uit die latere middeleeuwen. Het lijkt er dus sterk op dat de legende het maalkruis moest legitimeren. 

 

Stadswapen van Amsterdam aan poort van het Burgerweeshuis

 

Stadzegel Amsterdam met de banieren van Amsterdam

Het stadszegel van Amsterdam van rond 1485 laat een hulk (een vroeg soort koggeschip) zien met aan boord een edelman met het wapen van de graaf van Holland-Henegouwen met naast hem een man met de banier van de stad.

 

Tussen hen in kijkt, moeilijk zichtbaar, een hondje over de reling. De voorstelling herinnert aan de stichtingslegende van de stad. In diezelfde tijd is ook het eerste zegel met het huidige wapen van Amsterdam ontstaan. De banier is trouwens ook nog zichtbaar op de achtersteven van de hulk.

 

Amsterdam: Voormalige stadspoort: Waaggebouw: de 3 Andreaskruisjes