Van hout naar steen vv2

 

 

Rheden Romaanse toren, geheel uit tufsteen opgebouwd

 

Voordat de monniken in de 12e eeuw de baksteen herintroduceerden in onze landen, werden stenen gebouwen uit tufsteen opgericht, wat men uit Duitsland haalde en wat naar hier per schip werd getransporteerd.

 

Tufsteen

Daarnaast wordt er door de religieuzen (de monniken) gebouwd aan stenen kloosters en overal verschijnen vanaf de 11e eeuw de tufstenen Romaanse kerkjes in het land, waarvan je verspreid over het hele land nog hier en daar er enkele kunt aantreffen.

Deze tufsteen werd van over de grens vanuit Duitsland aangevoerd, waarbij Deventer gold als belangrijke invoerhaven. De Friese kloosters b.v. bestelden hun tufsteen in Deventer.

 

Geertruidenberg: NH kerk: afwisseling tufsteen en baksteen

 

Kasteel Ammersoyen (bij Den Bosch)

 

Kasteel Ammersoyen

 Het kasteel van Ammersoyen heeft uitwendig en inwendig nog sterk zijn middeleeuws karakter bewaard. Het werd gebouwd in de 14e eeuw door een lid van het geslacht van Herlaer.

 

Kasteel Ammersoyen: bovenlicht, zoals het in de middeleeuwen soms voorkwam

 

In Friesland was tufsteen niet altijd gemakkelijk aan te voeren. En dan zie je soms dat men de (gewenste) versiering heeft aangebracht door een afwisseling in rode en gele steen.

 

Bolsward: ondergevel, opgemetseld uit oude gele kloostermoppen en smalle rode steen

 

Baksteen

Het bakken van kloostermoppen, die een formaatje groter zijn dan onze huidige standaard baksteen, kwam gedurende die 12e eeuw op gang en werd in de paar daarop volgende eeuwen meer en meer het gangbare materiaal om kerken, kloosters, kastelen, stadsmuren en poorten te bouwen. Op een aantal plaatsen zijn nog gedeelten van stadsmuren bewaard gebleven.

 

Amersfoort: middeleeuwse stadsmuur

 

Vianen: middeleeuwse stadsmuur

 

Stenen ommuring, houten huizen

De steden van toen – we zouden het nu dorpjes vinden – bestonden uit tegen elkaar aangebouwde houten huizen met rieten daken aan smalle straatjes met ergens op een pleintje een stenen kerk. Denk  maar aan de schilderijen van Breugel.

De oudste stenen stadsmuren dateren uit de 14e eeuw (?). Voor die tijd kon een stad al wel omringd  zijn door een aarden stadswal. Sommige Friese steden, zoals Workum, hebben zelfs nooit anders gekend. Tot het bouwen van een stenen muur is het daar nooit gekomen.

Ook Den haag, zonder stadsrechten, bleef zonder ommuring.

1574: tekening van Leidens ontzet. Delft en Leiden met stadsmuren, Den Haag zonder.

 

Houten (vakwerk-)muurhuizen te Amersfoort, waarbij de bovenverdieping overkraag

 

Gotisch huis in de Brugstraat te Groningen

 

Maar aanvankelijk waren de huizen nog van hout en dat zou nog een paar eeuwen zo blijven tot halverwege de 17e eeuw. Maar het brandgevaar deed de stadsregeringen wel inzien dat de huizen van steen gebouwd moeten worden.

Ook in Amersfoort is nog iets over van oude houten muurhuizen: zie foto boven.

Alleen de heel rijke burgers konden zich al een huis in gotische stijl permitteren (15e/16e eeuw). In sommige steden is nog wel een enkel gotisch huis bewaard gebleven. Hiernaast is een stenen gotisch huis te zien in Groningen. 

Gotisch bovenlicht in Delft

 In feite is dit (foto onder) al als een bovenlicht te beschouwen. Ook al richt mijn verzameling zich vooral op de bovenlichten van woningen en begint daar pas rond 1700 een eerste bovenlicht met ornament te komen, het is toch ook wel aardig om te zien wat er aan voorafging. 

Bij deze Heilige Geest kapel in Delft (bouwjaar rond 1400) zorgden deze twee raampjes voor lichtinval achter de deur. Ze zijn in deze eeuw (1919-1924) naar oude tekeningen weer in de oorspronkelijke gotische stijl gereconstrueerd.

 

Delft: kerkdeur van Heilige Geestkapel Oude Delft 118