Bovenlichten in soorten 1

 

Den Haag: Bovenlicht van eind 18e eeuw (Empirestijl) aan de Koninginnegracht 

 

Den Haag
Een van de prachtigste in hout (?) gesneden bovenlichten, die ik tot nu toe ben tegengekomen, is te zien aan de Koninginnegracht te Den Haag, aan de rand van het Malieveld. 
 
De gebruikte symboliek: de gestapelde kelken, de sokkel met de putti ( = kinderfiguurtjes), de vaas bovenin met daaronder een urn met 2 lauwerkransbladeren, het (helaas beschadigde) geveerde palmet onder de sokkel, de acanthusbladeren, de symmetrie. Dit alles bij elkaar verwijst naar de Lod. XVI/Empirestijl van ca 1800.
De gevleugelde potjes kunnen, zo opperde iemand, zielenurnen zijn met zwanenhals.

 

Zierikzee: De Aveling

 

Zierikzee

Hier een zeer kunstig bewerkt snijraam van het huis De Aveling aan de Oude Haven 55 te Zierikzee.

 Huize De Aveling is een in 1788 gebouwd stadspaleisje en is momenteel als hotel in gebruik. Het in hout gesneden raam is gemaakt in de Lod. XVI stijl, wat aansluit bij het bouwjaar, al is de maker ervan de Rococo (1750-1770) nog niet helemaal vergeten. 

De krullen van de acanthusbladeren vullen het raam nog gelijkmatig op, maar het vertoont wel weer een volledige symmetrie, passend bij de Lod. XVI-stijl. Enkel de vogel (een duif?) doorbreekt deze symmetrie. 

We zien een vaas met afhangende bloemenslingers met daar op staand de vogelBovenin bevindt zich een opengewerkt palmet. De gebogen bovenlijst is symmetrisch aan beide kanten wat geknikt, een kenmerk dat we juist in deze tijdsperiode vaker aan gevels tegenkomen. Dit snijraam verkeert in een uitstekende conditie en is een ware lust voor het oog.  

 

Snijraam met halve cirkels in Gouda

 

Gouda

Naar dit Goudse snijraam kun je op verschillende manieren kijken. Het is aangebracht boven dubbele deuren. Traditioneel wordt het motief dan dubbel uitgevoerd. Op die manier kun je hier ook naar kijken. In gedachten moet je het raam dan door midden delen.

Maar doordat het motief zo fraai doorloopt springt toch meer in het oog dat hier drie 'cartouches' opvallen, die elkaar ten dele overlappen.

Dit is feitelijk nog een oude traditie, die we veel tegenkomen bij namen van huizen en in oude gevelstenen: Er was een voorkeur voor het getal drie tot uitdrukking te brengen. Ergens hebben de mensen nog lang de magische kracht van het getal drie gevoeld.

De roeden hebben een kraalprofiel.

Tussen de roeden zijn rozetten aangebracht. Het profiel was populair in de tijd van de Empire en nog een tijdje daarna.   Dit raam is vermoedelijk van tussen 1800 en 1825.  

 

Amsterdam: Herengracht 446: rijzende zonmotief, uitgevoerd in bloemen en vruchten

 

Amsterdam-Herengracht 446

 Over de geschiedenis van het pand Herengracht 446 ben ik nog niet veel te weten gekomen. Wat zeker is, is dat het pand veel ouder is dan het snijraam. Momenteel huist de Yapi Kredi Bank in het 17e-eeuwse pand. 

Kijken we naar de stijl van het raam, dan is het, ondanks de bloemfestoenen, geen snijraam van voor 1800. De zwikken in de bovenhoeken wijzen op empire en eerste kwart 19e eeuw.

Beneden in het midden bevindt zich een soort rozet, vanwaar zich de pijlen en spruiten naar buiten bewegen.  Om dit bloemenvenster beter te begrijpen is een vergelijking handig met een raam wat een klein eindje verder op de Herengracht, op no 480, te zien is (zie foto beneden). Het heeft nl een vergelijkbare indeling met ronde boog, hoekstukken, centrale basisrozet en (s)pijlen.  Het is wel grappig dat het lijnenspel van het smeedwerk van het stoephek van 446 (zie foto's helemaal beneden) juist heel geometrisch van opzet is.  Dit motief zien we in de loop van de 19e eeuw in nog al wat bovenlichten verschijnen.

Herengracht 446, getekend in 1770 door Caspar Philips

 

Ter vergelijking: Herengracht 480

monumentale deurpartij van het pand Herengracht 44

Brielle: de bovenlichtenstad van Nederland

 

Brielle

Dit pand in Brielle heeft een voordeur met een fraaie omlijsting. Niet alleen is er gedacht aan het bovenlicht, maar ook opzij van de deur zijn ornamenten aangebracht.

We zien de cirkel (krans of zon), het maalkruis met centrale rozet en getande roeden, ing-runes aan de zijkant en grappige kwastjes boven in het raam. 

Het deurkalf is in de typische asymmetrische stijl van Lodewijk XV, maar dit venster is later op deze manier aangebracht en vermoedelijk uit 2e helft 19e eeuw. Wat ook nog kan is dat een hedendaagse houtsnijder iets in oudere stijl heeft gemaakt.  

Brielle: uitvergroting van het bovenlicht

 

Purmerend: het oude Weeshuys

 

HET BURGER WEESHUYS van Purmerend
Het voormalige burger weeshuis is het oudste pand van Purmerend, dat in 1789 werd herbouwd. De tekst op de grote gevelsteen verwijst hiernaar.

Hiermee kunnen we ook de stijl van het bovenlicht wel ongeveer plaatsen: als laat-Rococo. Het gebeurde destijds wel vaker dat men in de provincie een beetje achter de in de stad heersende stijlmode aanhobbelde.

Het is volledig symmetrisch en als een echt snijraam gebruikt. D.w.z. dat de stukjes glas tussen de roeden zijn geplaatst, en niet zoals later vaak gebeurt: achter het ornament wordt een groot stuk glas gezet, dat het totale raam vult. Hieronder volgt een stukje tekst, geplukt van de site: www.gevelstenen.nl

 

Purmerend: gevelsteen van het oude weeshuys: foto: www.gevelstenen.nl

 

Van de drie bokjespringende weesjongens,
wijst één van hen mogelijk symbolisch naar het vernieuwde gebouw.
In het midden staan de "weesvader" en de "weesmoeder",
verantwoordelijk voor de opvoeding en verzorging.
De figuur links is mogelijk de "binnenvader" die de algemene leiding van het weeshuis in handen had.
Vaak was zijn vrouw de "binnenmoeder" en was er altijd één van de twee aanwezig in het complex.
Om de kleding te beschermen droegen
zowel mannen als vrouwen, vaak een boezelaar, een voorschoot.

De kleding van de wezen ziet er rijk uit,
de zg. burgerweeshuizen waren dan ook alleen bestemd voor wezen
die uit goed bedeelde families en gezinnen kwamen,
en met hun erfdeel werd dan ook hun verblijf bekostigd.

 

Purmerend: het oude weeshuys

 

Deventer: De Linnenkist

 

Deventer is een stad van bovenlichten. Je komt er heel bijzondere tegen. Gelukkig is nog niet de hele binnenstad verruïneerd door de middenstand. Er zijn ook nog wat stillere straten. Een van de meest opmerkelijke zie je hierboven.

Er is op een schitterende manier optisch bedrog gepleegd.

Wat er uitziet als of het meer dan 10 cm diepte heeft is aangebracht in een redelijk plat vlak met een beetje relief.

Gezien het feit dat men in de vorige eeuwen nogal conventioneel was in het kiezen van de thematiek voor het bovenlicht, moet ik aannemen dat deze in de 20e eeuw gemaakt is.

(inmiddels is de maakster bekend: Ela Venbroek te Deventer, zie onder de knop: links.)

Er zit in Deventer een opleiding voor ornament en beeldsnijden: de Houtsnij Academie. (via de site van Baptist houtbewerking kun je er via doorklikken terechtkomen.)

De uitstraling van die opleiding zie je hier en daar dan ook in de stad terug.

 

Leeuwarden: Huize Van Wijckel: Empire-bovenlicht

Leeuwarden

Aan de Grote Kerkstraat 20 te Leeuwarden ligt het pand: van Wijckel. De familie van Wijckel (ook: Saekma van Wijckel) was een aanzienlijke Leeuwarder familie, misschien van adel en anders zeker behorend tot de oude elite van de stad.

 Deur en snijraam zijn deze keer toch te typeren als Empire, maar er zijn natuurlijk wel wat gekke dingen aan de hand met deze deurpartij.

We zien een ronde boog door het bovenlicht lopen. Deze boogvorm was populair in de Empire-tijd.

Het deurkalf (= de bovenpost van de deur) is licht gebogen. Dit zie je vooral optreden in de Rococo (Lod XV) en ook later in de Empire mag het ook weer. De pilasters aan weerszijden van de deur eindigen in een ionisch kapiteel. Dit is één van de 5 zuilenorden, die sinds de Renaissance (1530)  in ons land worden toegepast.

De deur zelf lijkt qua versiering wel uit de Empiretijd te stammen. Ik heb nog te weinig detailinformatie over dit pand, maar het lijkt mij toe dat hier toch een aantal verschillende stijlelementen bij elkaar zijn gekomen. De bewoner heeft in de Empiretijd (1795-1815) misschien een ouder deurkozijn (uit de Rococo) willen opknappen en aan de mode van de tijd willen aanpassen. 

 

Leeuwarden: huize van Wijckel

 

Gorinchem: 20e eeuws bovenlicht

 

Gorcum

Twee zwaarden, met krullen aan het kozijn bevestigd, maken het smeedwerk uit voor dit Gorcumse bovenlicht, dat ik aantrof, net buiten de oude stadsomwalling.

 Typerend voor veel 20e eeuwse bovenlichten is, dat gekozen wordt voor een of meer objecten (dieren of voorwerpen) in het bovenlicht om daardoor de zeggingskracht te vergroten.

 

Harlingen: 19e eeuwse levensboom

 

Harlingen

We zijn deze bomen maar levensboom gaan noemen ook al ontbreekt het bewijs, dat ze als zodanig een verwijzing zijn naar het oude religieuze idee van de levensboom. Je kunt hier meer over lezen onder de knop: herkomst van symbolen. Er zit toch aardig wat variatie in de gietijzeren levensboompjes, ook al lijken ze misschien op het eerste gezicht hetzelfde.

Deze uit Harlingen wijkt toch weer af van wat we elders aantreffen. Deze valt in de groep van de bomen zonder klokjes. 

Ze dateren van het midden van de 19e eeuw en een paar decennia daarna.  Kijk voor de variatie in levensbomen op de pagina's onder de knop Stijlperioden: 2e helft 19e eeuw. 

In de afgelopen 10 jaar worden ze weer opnieuw aangeprezen en zo zijn er bij ijzergieterijen en op internetsites  weer een paar typen te bestellen. 

 

Vianen: het oude stadhuis

 

Vianen

Het oude stadhuis van Vianen heeft al een heel lange geschiedenis. Het is al gebouwd in de late Middeleeuwen (1425) en de gotische gevel is in de 2e helft van de laatste eeuw weer teruggerestaureerd. 

 Op het deurkalf staat te lezen: audi alteram partem: of te wel: hoor ook de tegenpartij.Het bovenlicht is vermoedelijk van een vroege rococo-stijl: er is nog geen sprake van de typisch rococo-asymmetrie.

Bij gebrek aan concrete gegevens kan ik er verder niet veel over te zeggen. Als gevolg van oude banden met het gewest Holland, is de Hollandse leeuw erin afgebeeld.  Vianen viel nog heel lang onder de provincie Holland en werd pas in 2002 officieel bij Utrecht gevoegd.

 

Het wapen van Vianen (met drie zuilen, zoals deze figuurtjes in de heraldiek worden genoemd) is te vinden op het deurkalf en boven het raam op de 1e verdieping. Over de overige wapens heb ik nog geen informatie.

 

stadhuis te Vianen rond 1931 met afwijkende topgevel

 

Wie meer van de geschiedenis van dit stadhuis van Vianen en zijn gevel weet, wil hij/zij mij daar dan over inlichten? Bij voorbaat dank.

 

Inmiddels is een reactie binnen gekomen, dat de wapens te maken hebben met 2 invloedrijke adelijke families: van Zuilen (vandaar de 3 zuilen) en Brederode (met de leeuw).

 

Heusden-vesting: 20e eeuw

 

Heusden

Heusden-vesting is een alleraardigst stadje in Noord-Brabant ten noord-westen van Den Bosch, waar je op je gemak van oude panden en pandjes kunt genieten. Er is op het gebied van bovenlichten niet zo erg veel, maar er zijn wel veel monumentale pandjes waarvan sommige uit de 16e en 17e eeuw.

Het gemeentebestuur van Heusden heeft al tijdig, veel eerder dan andere steden, stadjes en dorpen, ingezien dat het de moeite waard is om het oude te behouden. Dat werpt nu in de vorm van toerisme zijn vruchten af. 

Dit bovenlicht heeft in zijn eenvoud een grote charme. Het is gebaseerd op oude thema's. De 2 symmetrische voluten met als 'makelaar' in het midden daartussen in: een bijeengebonden bos korenhalmen. 

Het bevindt zich boven de deur van een winkelpand: het bonte schaep. En dat is toch wel even de aandacht van de maand waard. 

Hier zie je dat een winkelier helemaal niet genoodzaakt hoeft te zijn om bovenlichten te verwijderen. Het is juist een aanwinst als ook winkeliers weer aandacht krijgen voor hun bijdrage aan verfraaiing van de openbare ruimte. Helaas is het tegendeel in de meeste binnensteden een feit. Waar winkels zijn zijn de bovenlicht-ornamenten verdwenen.

 

Zierikzee: Lod. XVI bovenlicht, volledig in stijl met de omlijsting.

 

Zierikzee

De Lod XVI-stijl en de Empire gaan in Nederland geleidelijk in elkaar over. Echte Empire tref je niet eens veel aan. We waren in die tijd, van 1795-1813, bezet door de Fransen, en ook al was een deel van de bevolking pro-frans, het merendeel zal er alleen maar in armoede onder hebben geleden.

Weinig reden en ook weinig middelen om je huis nog eens extra te verfraaien. Misschien kunnen we dit raam dateren ergens rond 1790. 

Wat voor typische symbolen treffen we in dit Zierikzeese bovenlicht aan: het strikje bovenin: komt in zwang tijdens de Lod XVI periode, evenals de krans in het centrum en de smalle guirlande (festoen). 

Ook het rijkversierde deurkalf - zo noemen we de houten balk, die het bovenste deel van de deurpost vormt en deze afscheidt van het bovenlicht- moet ontstaan zijn in de Lod. XVI-periode. De guirlande van het bovenlicht zien we exact terug in het deurkalf.

In de zijposten zien we nog net dierkoppen met een krans in de bek. Dit classicistische motief kwam weer meer in zwang door de ontdekking van Pompei en Herculaneum. 

Dat dit bovenlicht ook echt uit die tijd kan stammen, zien we aan de dikke verflagen, die het relief in het houtwerk hebben afgezwakt. Voorts hebben we dan nog de draperieën en de gekruiste acanthusbladeren en nog smalle acanthus in de beide benedenhoeken. 

Al met al is dit een prachtig voorbeeld van een intact snijraam, dat nog netjes één in stijl is met de deuromlijsting en het deurkalf.