Byzantijnse kandelaar vv3

 

Kromzwaard en rechtzwaard in de West-Europese beeldende kunst

 Inmiddels worden plaatjes aangedragen die eerdere veronderstellingen onderuithalen.

De krijger met het kromzwaard hoeft niet Byzantijns te zijn, ook al komt het zwaard oorspronkelijk wel uit de Arabische wereld.  Al in de latere middeleeuwen werden ook in de Europese kunst krijgers of heiligen met kromzwaarden weergegeven. 

Een heilige die vermoord werd, zie je dan met een kromzwaard boven het hoofd getekend. Maar lang niet altijd is het kromzwaard de uitdrukking van anti-christelijk geweld, maar ook bedienen de christelijke heiligen ( zie b.v. beeld van St. Joris) zich veelvuldig van een kromzwaard.

Wel heeft het kromzwaard meestal met moord en doodslag te maken. Het rechte zwaard blijft symbool voor de souvereine verdediging van de natie of als teken van geloof.

 

St Joris te paard met kromzwaard (museum Uden)

 

De aartsengel Michaël met een klein schildje en recht zwaard

 

Op dit Brusselse passieretabel van de Sint Dimpna-kerk in Geel (zie foto onder) is links Petrus in actie, die zijn rechte geloofszwaard op bevel van Jezus met tegenzin terug in de schede steekt. Hij heeft net Malchus ermee een oor afgeslagen. Jezus reikt met het oor in de hand in de richting van de op de grond liggende Malchus.

Rechts hangt bij een van de handlangers van de hogepriester, die Jezus belaagt, het kromzwaard aan de gordel.

Helaas is de zwaardensymboliek niet altijd zo keurig rechtlijnig als hier. Het ronde onderdeel kan ook hier een vuistschildje zijn. dit werd dan bij het handvat opgehangen aan het zwaard.

 

het Brusselse passieretabel van de Sint Dimpna-kerk in Geel

 

'Het hangt hem boven zijn hoofd'

Hier zien we het kromzwaard getekend boven het hoofd van de bisschop Albertus, die kort na zijn bisschopswijding te Reims, aldaar  te 1192 om politieke redenen werd vermoord.

Hij is de patroonheilige van de Belgische koningen.

 

Bisschop Albertus van Leuven werd in Reims vermoord

 

Foillanus van Fosses vermoord

 

En hier (rechtsboven) is een middeleeuws beeld van de heilige Foillanus, vermoord in 654, de stichter van het klooster te Fosses-la-Ville in België.

De uit Ierland afkomstige monnik draagt een kromzwaard. Met twee vrienden op doortocht door het bos van Senef is hij kennelijk door struikrovers overvallen en zijn ze gedrieën vermoord en pas 78 dagen later gevonden (bron: De penitentie der heylige moniken eremyten, enz...).Hier draagt ook hij het kromzwaard als symbool om te laten zien, hoe hij op een laffe wijze met een zwaard werd vermoord. Hier niet op het hoofd maar in de hand.

 

Onze Hollandse leeuw

Maar de vervaging van de symbolische betekenis gaat voort. In de 17e eeuw krijgt zelfs de Hollandse leeuw al een kromzwaard in de klauwen gedrukt. Misschien ook wel terecht passend bij de VOC-veroveringsmentaliteit van die tijd. 

 

De Vaderlandse leeuw met kromzwaard

 

Leiden: in muur Lakenhal: Holl. leeuw met kromzwaard

 

Het tweekampschild in de Sachsenspiegel

 In het Oldenburgse Bilderhandschrift van de Saksenspiegel (een handschrift uit 1336) zie je enkele ronde tweekampschilden in verschillende formaten, in zijaanzicht, vooraanzicht en achteraanzicht.In alle bewaarde handschriften van de doorlopende illustratie van de Saksenspiegel is meteen duidelijk dat het om (uitdaging tot) een gerechtelijke tweekamp gaat, wanneer er één of meer ronde schilden opduiken in de beeldkolom.

Ronde schilden duiken steeds op als er sprake is van een gerechtelijke tweekamp. Buiten de gerechtelijke tweekamp worden nergens ronde schilden gebruikt.

 

Krijgers met tweekamp-schilden: in zijaanzicht Uit: De Saksenspiegel van 1336

 

Krijgers met kleine tweekamp-schilden (in voor- en achteraanzicht) Uit: De Saksenspiegel van 1336

 

Krijgers met kleine schilden Uit: De Saksenspiegel van 1336

 

Opwekking jongeling van Nain

 Op deze laatmiddeleeuwse gravure, waarin Jezus de jongeling van Nain opwekt, zien we een drager met zwaard en tweekampschildje.

 

Een klein schild zien we op de gravure: de jongeling van Nain

 

Kromzwaard en schildje bij de driekoningen

Hieronder een paar voorbeelden van voorstellingen van de aanbidding door de 3 koningen.

 

Driekoningen waarvan de persoon rechts een een kromzwaard met klein schild draagt

 

Drie koningen: aanbidding van het kind

 

Detail van de driekoningen

 

Pilatus toont Jezus aan de joden

 Geen helm maar een tweekampschildje zien we hier bij deze man in het publiek. Zie ook de detailfoto.

 

Ecce homo...In het publiek iemand met kromzwaard en schildje

 

Detail Ecce homo

 

En dan nog maar weer een plaatje van de kandelaar om te laten checken of het inderdaad om een handschildje kan gaan?

De foto van deze kandelaar stuurde Kirsten me op. Hij wijkt op minimale punten toch weer af van de emaille kandelaar op pagina 1. 

 

Een emaille kandelaar in ons land