Byzantijnse kandelaar vv2

 

 

 

Is de stijl Byzantijns?

 Op zoek naar de waarheid achter de kandelaars nemen we eerst maar de Byzantijnse claim serieus. Hoe plausibel is het om deze kandelaar Byzantijns te noemen?

Het lastige is dat je dan op internet plaatjes tegen komt, waarvan iemand beweert dat het Byzantijns is. Dus zo heel zeker ben je dan nog niet. Maar desalniettemin komen hier wat plaatjes.

 

Nieuw gemaakt Byzantijns kruis

 

Van een kunstenaar, die teruggrijpt op oude motieven en dit ornament Byzantijns noemt mag je wel aannemen dat er een goede gelijkenis is (zie foto hierboven).

 Of deze oude tekens op de kerkmuur van de St. Simeon-kerk in Syria, vernoemd naar Simeon de pilaarheilige, al Byzantijns mogen heten of nog uit een oudere cultuur stammen, zou beide kunnen. In wezen liggen de roots van de Byzantijnse kunst toch wel grotendeels in dat Midden-Oosten.

 

Pre-Byzantijns kruis op muur van kerk St. Simeon in Syria uit 490

 

Nog een (Pre?-)Byzantijns kruis op muur van kerk St. Simeon in Syria uit 490

 

De Byzantijnse 2-koppige adelaar heeft zijn weg over de wereld wel gevonden. We treffen hem aan in Rusland, Servië, Oostenrijk enz.

 In ieder geval bij de Habsburgse keizers (Oostenrijk, Spanje) gold het decreet dat het voeren van de 2-koppige adelaar voorbehouden was aan de keizer. Lager in rang geplaatste edelen moesten het met een eenkoppig dier doen. In de latere Middeleeuwen was de tweekoppige adelaar al in onze streken bekend. Via Maximiliaan en Karel V ook aan gevels in de Nederlanden.

 

Gevelsteen (1610) aan oud café te Noordeloos (bij Gorinchem)

 

Byzantijnse 2-koppige adelaar in mozaïek

 

Byzantijns oud kruis, ingelegd met edelstenen

 

Het meest voorkomende Byzantijnse kruis is een kruis met aan de uiteinden van de vier armen: verdikte uiteinden. Die verdikking kan rond zijn maar ook nog wel geschulpt.

 

De messing kandelaar met stralenkrans

 Op de foto's van een messing kandelaar, die ik toegestuurd kreeg van Erwin Zawiolkowski, is duidelijk te zien dat het hier om een reliekhouder gaat. Hij meldt er wel bij dat het klepje met geen mogelijkheid te openen is.

De vier stralen rond het relikwiekastje ken ik van barokke altaren. hoe ver dat fenomeen teruggaat in de geschiedenis, geen idee.

 

Byzantijns kruis met aartsengel en centrum met barokke stralenkrans

 

De aartsengel Michaël met aureool en vleugels, uitgerust met speer en kromzwaard. Ook het aureool is hier een opvallende toevoeging.

 

Aartsengel Michael, gevleugeld, met aureool, speer en kromzwaard

 

En dan hier het onderdeel wat destijds het belangrijkste van de kandelaar was, de reliekhouder.

 De vraag die hier bij me op komt: hing zo'n kandelaar misschien vroeger in Orthodoxe kerken? Het bezitten van een reliek lijkt me toch niet iets voor de gewone man/vrouw.

 

Het heilige centrum van het kruis, geaccentueerd door de stralenkrans

 

Byzantijnse ikoon: De heilige Michaël

 

Afgeleide versie met latijns kruis en hanen

Van Rob Ypma in Groningen ontving ik een foto van zijn exemplaar, dat bij hem in de familie van oma naar moeder is doorgegeven. Wonderlijk aan dit exemplaar is het latijns kruis dat St. Michael in zijn rechterhand houdt. In de andere hand het kromzwaard.

 Verder ziet de afwerking er modern uit, zonder veel relief, en ga ik me bijna afvragen of hij niet achterstevoren hangt. Maar er is wel enig relief, dus dat speelt niet. Wat vreemd is, is dat de van de vogels hanen zijn gemaakt en de dubbele adelaars die er onderaanhangen, missen hun koppen. Maar de wijdingskruisjes op hun kop zijn super groot.

Mijn conclusie: Een behoorlijk ver afgedwaald exemplaar van het origineel, ook  al kennen we dat nog niet.

 

Reliekhouder

 Hierna kreeg ik nog een foto opgestuurd van een  Byzantijns kruis, dat daadwerkelijk als reliekhouder dienst doet. Er zit wat zwart haar in. Maar ook dit doosje kan niet open, zodat ook onduidelijk is hoelang het haar er al in zit.

 

Reliekdoosje gevuld met haar

 

Hieronder zien we hier nog een gevleugelde Michael met aureool.

 

Michael met aureool, kromzwaard en vleugels

 

De ruiter te paard

 Van Chantalle H. kreeg ik een foto opgestuurd van een kandelaar die zij op E-bay gezien heeft. Het bijzonder hieraan is dat we kennis maken met een 3e figuur. Namelijk een ruiter te paard met lange speer in de hand. Een 2e vreemd object is de eigenaardige pendant vlak boven het onderste wiel. De puzzel wordt er alleen maar complexer door. Bij dit kruis is wel weer fraai te zien dat het een reliekhouder is. 

Een bijna identieke kandelaar kreeg ik van Charlotte S. toegestuurd. De ophanging van de adelaars verschilt, de onderste elementen zijn anders, maar ook lijkt er een verschil te zijn in oppervlaktestructuur. Zie beide foto's hieronder.

 

Byzantijnse kandelaars met ruiter in top

 

De centrale pendant (linker kandelaar)

 De symboliek hiervan is erg onduidelijk. Wat ik er op dit moment van kan maken, maar het is giswerk, is een hostiekelk geflankeerd door 2 dierkoppen.

 

Onduidelijke symboliek

 

Wie is hier de ruiter?

 Er zijn nog al wat christelijke ruiters: denk aan St. Joris, St. Maarten of St. Nicolaas. Zo zullen we nog meer kunnen vinden.

Toch zullen we bij deze ruiter vooral denken aan St. Joris, de drakendoder (St Georgios).  Hij was zowel in het oosten als in het westen een zeer populaire heilige krijger. Dat hij zowel zwaard als speer hanteert, kan een latere vervorming van het oorspronkelijke beeld zijn.

 

Vermoedelijk Sint Joris

 

Vergelijking met ikonen uit de orthodoxe kerk leveren plaatjes op met St Joris in ongeveer dezelfde houding te paard als op de kandelaar.

 

Bulgaars orthodoxe ikoon met St Georgios

 

Griekse ikoon met de Aios Georgios

 

Marmer relief in de Sint Joriskerk te Lod (Israel)