Byzantijnse kandelaar

 

 

Meerdere typen kandelaar

 De zoektocht naar de oorsprong van symbolen maakt dat ik ook uitstapjes moet maken naar ornamenten, die net geen onderdeel van een bovenlicht zijn, maar wel tot de volkskunst gerekend moeten worden. We kennen deze kandelaar van de zwarte uitvoeringen die in Nederland gangbaar zijn. In de 70'er jaren was hij op elke markt verkrijgbaar.Vaak is hij van donker gietijzer.Een geëmailleerde versie kwam ik in Oostenrijk tegen.Maar hij is er ook in messing uitvoering. Een sitebezoeker stelt mij de vraag of ik meer weet van deze kandelaar.Helaas had ik er aanvankelijk ook geen verdere info over. Inmiddels lijkt men er op internet de naam aan te geven van Byzantijns kruis. Maar in hoeverre klopt dit?Nader speurwerk brengt al aan het licht dat er minstens 3 versies zijn: a. een versie van een man met kromzwaard en schild b. een versie met de gevleugelde Michael met speer c. een versie met een ruiter te paard met speer en zwaard Het is wel duidelijk dat hij in groten getale in gietijzer of koper/messing/brons is nagegoten, maar ik kan nog niks zinnigs over het origineel zeggen.Wie wordt er voorgesteld door de man met kromzwaard in de rechterhand en wat houdt hij in de linkerhand? Wie heeft er informatie over deze kandelaars? Bestaan er ter wereld nog originelen? Hingen deze kandelaars misschien in orthodoxe kerken of eerder in Russische huizen of Oostenrijkse berghutten? Stuur een berichtje aan webmaster@bovenlichten.net.Inmiddels krijg ik al wat reacties binnen, maar we hebben het mysterie nog lang niet helemaal opgelost.  

 

Oostenrijk

 Deze fraai geëmailleerde versie trof ik aan bij een vriendin in Oostenrijk. Het land zegt vermoedelijk niks. Je kunt ze overal tegekomen.

 

Uit dit detail van het exemplaar van dhr. A. de Jong, die me deze foto opstuurde, wist ik pas op te maken dat er nog zoveel details aan te beleven zijn. De mijne heb ik nog eens nader bekeken, en nu zie ik die details ook. De grijzige kleur komt door het blitsen. 

 We zien een krijger met kromzwaard in de rechterhand en iets wat op een hoofd lijkt in de linker. Het kromzwaard lijkt me wel afkomstig van de oostelijke kant van de Middellandse zee. In hoeverre was het kromzwaard hier gebruikelijk? Vanaf welke tijd zien we het in de beeldende kunst opkomen?

Maar is het wel een hoofd? Wat kan het anders zijn?

 

De beide pendanten (zie foto onder)

 Het vraagt even geduld voor je het ziet: Het vogellichaam heeft twee koppen, die, naar omhoog, zich zijwaarts buigen elk naar een vleugel.

 

 

Tweekoppige Byzantijnse adelaar

Aan weerszijden is een oogje en snavel duidelijk zichtbaar. De 3 rondjes, die er uitzien als maankraters en in een driehoek geplaatst zijn, zijn een gevolg van het ijzergietproces.  Hiermee wordt dus duidelijk de 2-koppige adelaar bedoeld, die we ook tegen komen in diverse wapens. Vanouds kwam deze voor in het Byzantijnse wapenschild.

De vogel draagt een kroon , zoals een kroonduif. Maar heeft een soort eendenstaart en is pootloos weergegeven. Wel leuk is de verbinding tussen vogeltje en zonnewiel. Hier heb ik al meer over geschreven op de pagina: Levenszon.

Het topelement

 Wat we op de foto hieronder zien als topelement is geen anker. Het heeft geen typische ankervorm. Het is ook geen christelijk kruis, zoals het bij ons bekend is. Wat is het wel?

Mogelijk is het alleen bedoeld om het kruis gemakkelijk te kunnen verplaatsen als ophang-element.

Geelkoperen versie

En ook de raderen hebben bij deze geelkoperen versie een ander spakenpatroon. In het midden lijkt ruimte voor het plaatsen van een reliek (= een stoffelijk overblijfsel van een heilige of van een heilig voorwerp).

 

Let op het verschil in de figuur van aartsengel Michael

 

En hier duidelijk centraal een soort reliekhouder. Alleen schijnt het klepje niet open te kunnen, zo vertelt mij de eigenaar (Erwin Zawiolskovsky) van deze kandelaar. 

 Op de foto daaronder is dit centrale deel nog wat uitvergroot.

Wat juist aan deze messing kandelaar weer opvalt is, dat de aartsengel hier weer vervangen is door de man met zwaard en schild. Maar kijk eens hoe duidelijk de 2-koppigheid van de adelaars hier zichtbaar  is.

 

relikwieënkastje (?) in het centrum 

Byzantijnse adelaar

Relikwieënkastje?

 

Aartsengel Michael met speer en kromzwaard

Op een van de versies zagen we al de krijger met kromzwaard en schild. Op de Byzantijnse versie zien we een gevleugelde heilige met kromzwaard en speer. Deze zelfde figuur zien we hier op een olielampje, dat volgens de eigenaar ook van Byzantijnse oorsprong is.

 Het meest populair in de Byzantijnse orthodoxe kerk is de aartsengel Michael. Het is goed denkbaar dat deze hier bedoeld is. De houding van het kromzwaard en de omlijning van de tuniek is gelijk aan die van de man met kromzwaard en schild op de kandelaar. Op het olielampje heeft hij ook nog eens een aureool.

 

Tip van de sluier opgelicht?

 

Dhr. Ad Korpel kwam in het museum van Schoonoord ( Dr) het volgende verhaaltje tegen bij een aldaar hangend Byzantijns kruis:

 

Het Byzantijnse Kruis

 

Het Byzantijnse Kruis stamt uit de 4e eeuw na Chr.

en is het symbool van het goede en het kwade.

  Het mannetje (de sultan) heeft het christendom

verdreven vandaar zijn zwaard in zijn rechterhand

en het Christushoofd in zijn linkerhand.

Dit is het teken van het kwade!

  De vredesduifjes zijn het teken van het goede.

Boven de sultan het Malthezerkruis.

Geheel boven het anker, symbool van de hoop.

 De raderen zijn te zien als levensweg van de mens.

 Het geheel verbeeld een kruis als teken van licht

in deze voor ons allen vaak zo donkere wereld.

 

Dit verhaal in het museum van Schoonoord, raakt kant noch wal.. Het is  puur een verzinsel, dat nergens op is gebaseerd.